De beste Nederlandse schrijver van korte verhalen zal nooit een AKO Literatuurprijs krijgen, of een Gouden Uil. Hij schrijft namelijk niet in het Nederlands. Michel Faber is de naam, geboren in Den Haag, opgegroeid in Australië, en op dit moment de belangrijkste schrijver van Schotland. Zijn boeken moeten vertaald worden, ze belanden in de Maelstroom aan vertaalde literatuur die de markt overspoelt, en krijgen hier niet de aandacht die ze verdienen.

Waarom zou de liefhebber van korte verhalen Michel Faber moeten lezen? Omdat hij iets doet met het korte verhaal dat (op dit moment?) niemand in ons taalgebied kan. Een voorbeeld: het verhaal ‘Some Rain Must Fall’, in het Nederlands vertaald als ‘Elk Huisje’.

Michel Faber zegt daar het volgende over:
‘Mijn verhalen beginnen altijd met een gevoel. Een gevoel dat ik op wil roepen in de lezer, een stemming of sfeer waarin ik graag zou willen dat je verkeert terwijl je het verhaal aan het lezen bent, en speciaal wanneer je het uit hebt. Zodra ik te pakken heb wat dat gevoel of die spirituele staat is, bedenk ik een plot, een scenario, karakters, thema’s, om het op te roepen. (…)
Met ‘Some Rain Must Fall’ wilde ik een gevoel van tederheid creëren, de erkenning hoezeer wij nodig hebben dat iemand tegen ons zegt ‘alles komt goed’, ook al weten we dat sommige dingen nooit gerepareerd kunnen worden. De schrilheid van de toon die ik wilde treffen was net zo duidelijk voor me als een toon op de piano. Toen moest het verhaal nog gevonden worden om die over te brengen.‘ (Interview in de Barcelona Review, voor het Engelse citaat zie onderaan deze post)

Die laatste zinnen troffen me, omdat ik zelf zo’ n bijna-muzikale ervaring heb gehad: van een bepaald verhaal wist ik precies de grondtoon (aangestreken op een cello), nog voor ik een plot had, een compositie, een hoofdpersoon.
Maar terzake: In Some Rain Must Fall vertelt Faber vier verhalen in 1 verhaal. De basis van de plot is een liefdesgeschiedenis die volkomen uit de hand loopt. De tweede laag in het verhaal zijn de ervaringen van een klas schoolkinderen, die het dramatische einde van de relatie hebben meegemaakt. De derde laag wordt geleverd door een vrouwelijke leerkracht die gespecialiseerd is in post traumatische stress, en werd ingevlogen om de kinderen bij te staan. De vierde laag is de relatie van deze tijdelijke leerkracht met haar vriend, een relatie die in permanente crisis lijkt te verkeren.

In het verhaal worden de verschillende lagen op elegante wijze, bijna onmerkbaar, door elkaar gespateld. De nieuwe lerares draagt het verhaal. Faber beschrijft met veel liefde voor detail hoe ze het vertrouwen van de kinderen wint. Deze laag in het verhaal is cruciaal, omdat je als lezer overtuigd raakt dat het zo gegaan is, dat we de werkelijkheid voor ogen krijgen. Om zoiets voor elkaar te krijgen moet je als schrijver weten waar je over praat.

Gaandeweg komen we er achter wat er precies is gebeurd, aan de hand van de ervaringen die de kinderen vertellen. Eerst de vage verhalen van de jongste kinderen, dan steeds meer details, steeds meer begrip, als we belanden bij de verhalen van de meest ontwikkelde kinderen. Een briljante manier om de stuwkracht in het verhaal te houden door mondjesmaat de werkelijke gang van zaken te onthullen.

De vierde laag geeft alles reliëf. Deze geweldige psychologe kan kinderen redden, maar haar eigen relatie is een warboel. Naarmate we haar beter leren kennen wordt duidelijk, dat het niet anders kan. Dat haar eigen leven een puinhoop moet zijn, juist omdat ze zo goed is in het opvangen van anderen. Of andersom. We stuiten hier op een mysterie. Beter gezegd: de schrijver stootte op een mysterie, en besloot het onaangeraakt te laten liggen, waardoor wij ons daarover het hoofd kunnen breken.

Faber biedt de gelaagdheid van een roman, in de beperkte tijdsspanne van een kort verhaal. Voor hem is het korte verhaal geen beperkt genre, geen tussendoortje in afwachting van het echte werk. Elk van zijn verhalen biedt een complexe leeservaring die je bijblijft.
Lees de verhalen van Michel Faber, en probeer eens een verhaal te bouwen met een zelfde diepte en gelaagdheid.

De Engelse versie van ‘Some Rain Must Fall’ staat op de site van The Barcelona Review. Daar vind je ook het minstens even krachtige ‘Fish’.
Voor de Nederlandse vertaling: zoek de bundel ‘Gods speelgoed’, uitgeverij Podium, 2004.

Stine Jensen zocht Michel Faber op in zijn huis in Schotland.

Onderstaand citaat is afkomstig uit het interview met Michel Faber in The Barcelona Review :
‘My stories always start with a feeling. A feeling that I want to evoke in the reader, a state of mind or spirit that I’d like you to be in while you’re reading it and especially when you’ve finished it. Once I’ve intuited what that feeling or that spiritual state is, I then think up a plot, scenario, characters, themes, etc, to evoke it. (…) With ‘Some Rain Must Fall’, I wanted to create a state of tenderness, a deep recognition of how much we all need someone to tell us everything will be all right even though we know that some things can never be fixed. The exact note of poignancy I wanted to strike was as clear to me as a key on a piano. Then the story had to be found to convey it.’

Ik kocht een Engelse uitgave van de verhalenbundel van Haruki Murakami, Blind Willow, Sleeping Woman, en trof daarin een interessant voorwoord van de auteur. Murakami vertelt over de ontstaansgeschiedenis van diverse juweeltjes, en maakt  behartenswaardige opmerkingen over het schrijven van korte verhalen. Jammer dat het voorwoord ontbreekt in de Nederlandse vertaling van de bundel. Een rechtenkwestie?

Murakami vergelijkt het schrijven van een roman met het planten van een bos, en het schrijven van korte verhalen met het aanleggen van een tuin. Hij noemt het twee processen die elkaar aanvullen, en samen een compleet landschap vormen.

Maar Murakami kan niet tegelijkertijd werken aan een roman en een verhaal. “Het zou wel eens kunnen dat de twee literaire vormen (the two types of writing) verschillende delen van het brein aanspreken, het duurt even voor je uit het ene spoor bent en overgeschakeld naar het andere.’

In sommige gevallen was een kort verhaal de basis voor een roman, zoals Vuurvliegje, dat zich ontwikkelde tot de wereldhit Norwegian Wood. ‘Een kort verhaal dat ik lang geleden geschreven had kwam midden in de nacht mijn huis binnen banjeren, schudde me wakker en riep: Hé, dit is geen tijd om te slapen! Je mag mij niet vergeten, er valt nog meer te schrijven!.’

Het grote voordeel van het schrijven van korte verhalen is dat het niet zoveel tijd neemt. ‘Ik heb wel eens het gevoel dat het schrijven van een roman een eeuwigheid duurt, en ik vraag me soms af of ik het wel ga overleven.’ In het algemeen heeft Murakami ongeveer een week nodig om een verhaal in een redelijke vorm op papier te krijgen, al zegt hij er meteen bij dat er dan nog een eindeloos aantal herschrijvingen kan volgen.

‘Een andere aardigheid van korte verhalen is dat je een verhaal kan creëren op basis van de kleinste details – een idee dat in je opkomt, een woord, een beeld, wat dan ook.’ Murakami vergelijkt het met jazz-improvisatie, ‘waarbij het verhaal me meeneemt naar waar het wil.’

En niet te vergeten: je hoeft je geen zorgen te maken wanneer het mislukt. ‘Als het idee niet uitpakt zoals je had gehoopt, haal je de schouders op, en zegt tegen jezelf dat niet elk verhaal een winnaar kan zijn.’ Zelfs grootmeesters van het genre (Murakami noemt hier naast Tjechov zijn grote voorbeelden F. Scott Fitzgerald en Raymond Carver) schieten niet met elk verhaal raak.  Een troostende gedachte, zegt Murakami.

Ooit gehoord van Espresso Fiction? Het Nijmeegse literaire studentenblad Op Ruwe Planken organiseert een schrijfwedstrijd. De redactie vraagt om een verhaal van 60 woorden, “een puntig verhaal … dat op de lezer het effect heeft van een grote slok hete espresso”.

Past aardig in deze tijd van Twitter en Hyves en Blackberries, toch? Het lijkt wel of er elke week een nieuw type ultrakort verhaal wordt uitgevonden, en het kan geen toeval zijn dat die short shorts het goed doen op het beeldscherm van je laptop.

Wat dacht je van:

Postcard fiction
Microfiction
50 words
Nanofiction (minder dan 55 woorden, afgezien van de titel)
Drabble ( precies100 woorden, ex titel)
69’er ( precies 69 woorden, eventueel per drie te combineren tot 369’ers )
Twittertales (140 tekens!)
en niet te vergeten het 6 woorden verhaal, waarover later.

“Is het een soort zapliteratuur?”, vroeg Mirjam Noorduijn zich af in NRC Boeken, “Zapliteratuur voor in onze zapcultuur, die wordt geschreven door en voor de snel afgeleide infotainment-consument, die wegens gebrek aan concentratie uit veel wil kunnen kiezen, het gekozene snel wil consumeren om daarna verder te kunnen zappen op jacht naar nieuw vluchtig vermaak?”

Mooi niet. Het is precies andersom.

Mirjam Noorduijn: “Ieder verhaal dat je leest is inderdaad relatief snel voorbij, als een lichtflits aan de hemel. Maar wil je de lichtflits in volle glorie aanschouwen, moet je heel aandachtig en geduldig wachten en naar de hemel kijken, anders mis je hem. (…) Geen zin, geen woord, geen komma mag je ontgaan. De taal is tot de rand toe gevuld met betekenis, die je er grotendeels zelf in moet leggen.”
Kijk, dat belooft wat voor onze Nijmeegse vrienden. Je kan nog inzenden tot 16 oktober (2009).

Drie voorbeelden ter inspiratie, uit UK en VS. Ik heb nog geen Nederlandse sneltreinverhalen kunnen vinden.

Uit de categorie 50 words, het verhaal Whittling (vrij te vertalen als: Al beitelend ) van Alan C. Bard (2002)

Whittling
This was becoming an obsession, to put it mildly: he began to wonder if treasured memories and peak experiences could be alchemistically distilled into fifty words. Might it be possible to shoehorn an entire life’s story into one of those tiny little boxes?
The answer, of course, was no.

Ook aardig, een roadmovie in vijftig woorden door een zekere Phil W.:

Ensenada
I arrived in San Francisco at 4am last Friday. Matt had been smoking crack all day. He was a little crazed when he picked me up from the airport. We went straight to the Castro district to score. All the way in the cab he raved about a teenage asian chick he met the night before. She stole his wallet while sucking him off. I think he was in love.

Of deze, een prachtige variant van Ellen Kennedy, in 66 woorden :

yesterday i was talking to myself and i told myself that i was going to write a book and give it to you so i put paper in my bag and put a pen in my bag and rode my bike to the river bank and then sat on the ground and thought ‘i will never write a book’ and watched ducks swim away from me

Dicht bij de haiku zitten we hier, een gedicht in proza.
Op de website van Ellen Kennedy vind je meer van deze merkwaardige  zeer korte verhalen. Klasse!

De foto komt van Flickr, en is gemaakt door een dame die zich misShadow noemt. Goed gezien!

Snijders leest regelmatig korte stukjes voor in VPRO-programma’s als De Avonden. In deze video is hij naar mijn bescheiden mening op zijn best. De geluidskwaliteit is niet helemaal op orde, maar het decor maakt veel goed. En het verhaal is van grote klasse.

Veel van de zeer korte verhalen die A.L.Snijders voorlas in radioprogramma’s van de VPRO kun je terugvinden op de site van VPRO Boeken. Voor de oudere afleveringen heb je Real Player nodig, helaas (want als je die downloadt word je doodgegooid met ongewenste reclame).

In een vorige post schreef ik over A Moveable Feast, een boek vol herinneringen aan Hemingways eerste jaren als schrijver in Parijs. Hemingway geeft tussen de bedrijven door schrijfadvies in dat boek, maar ik heb moeite met zijn aanbevelingen.

‘Schrijf de meest ware zin die je kent.’ Dat is theorie. Dat is geen praktijk. Dat zeg je als schrijver niet tegen jezelf.

Twijfels heb ik ook over het besluit ‘dat ik 1 verhaal ging schrijven over alles waar ik wat van af wist’. Dat zou je kunnen denken, als beginnend schrijver. Maar het is geen richtinggevend principe als je aan het werk bent. Ik houd het gevoel dat hij dit soort theoretische uitgangspunten achteraf bedacht heeft.

Een lezer vindt dat ik overdrijf, en merkt fijntjes op dat de Gouden Regel van Hemingway nog steeds in heel veel handboeken voor beginnende schrijvers te vinden is: All you have to do is write one true sentence. Write the truest sentence that you know.

Het lijkt een voor de hand liggend advies. Wind er geen doekjes om. Wees 100% eerlijk. Schrijf waar het op staat.

Maar wat is een Ware Zin? Is dat een zin zoals die in de dagelijkse werkelijkheid gezegd wordt door echte mensen? Zo’n zin als ’Ja, ik weet niet hoor, ik bedoel…geloof jij het? Ja toch, niet dan? Vertrouwen doe ik hem niet, dus, eigenlijk.’
Nee, dat bedoelt Hemingway niet, want de dialogen in zijn verhalen zijn heel zorgvuldig geciseleerd. Dat moet nou eenmaal, als je de illusie hoog wilt houden dat je een echt gesprek tussen echte mensen beschrijft.

Een Ware Zin – ik denk even met Hemingway mee – is een zin die een helder licht laat schijnen op de werkelijkheid die de schrijver in het verhaal wil beschrijven. Los van dat verhaal kan een Ware Zin niet bestaan. Een schrijver die een Ware Zin wil schrijven moet weten wat hij wil vertellen.

Stappen we over naar de tweede tip van Hemingway: schrijf verhalen over alles waar je wat van weet.

Zo gaat het niet. Je kunt wel besluiten om een verhaal te schrijven over een situatie die je raakt. Over een dialoog die je intrigeert. Over een bijzonder mens. Wanneer je daar een verhaal omheen bouwt doe je een beroep op alles wat je weet van jezelf, van mensen, van de wereld. Dat is het verrassende van schrijven: al werkend komt er van alles omhoog aan beelden, flarden tekst, en daarvan gebruik je op intuïtie een deel om het verhaal te stofferen. Waar het allemaal over gaat, daar kom je vaak pas na een tijdje achter. Dan kan je ook die scherpe zinnen formuleren waar Hemingway het over heeft, de zinnen die precies op de goeie plek staan en daar zeggen wat er gezegd moet worden.

De schrijfadviezen van Hemingway zou ik niet al te serieus nemen. Ze passen te goed in het imago dat Hemingway op latere leeftijd kreeg, en dat hij zorgvuldig cultiveerde: een echte man die het ruige leven kende, en daar zonder terughoudendheid over schreef. Een imago, dat weinig te maken had met de realiteit. Over zijn homoseksuele gevoelens heeft Hemingway in al die jaren nooit ook maar 1 Ware Zin durven schrijven.

Bij de foto: Hemingway inspecteert een zwaardvis, die is gevangen door een visser, en vervolgens aangevreten door de haaien. Hier wordt het slot van The Old Man and the Sea geboren.

Reageren? Stuur een mailtje naar sanderkooistra@gmail.com

Het mooiste werk van Calvino gaat over vorm: Als op een winternacht een reiziger. Een roman bestaande uit korte verhalen die elk een eigen wereld beschrijven, en toch een geheel vormen. Het skelet is zichtbaar, maar de afzonderlijke verhalen zijn zo krachtig, dat je de harteklop van het boek blijft voelen. De meeste boeken van Calvino missen dat evenwicht, al zijn ze steevast gebaseerd op briljant denkwerk (Onzichtbare steden!).

Calvino was gefascineerd door sprookjes en volksverhalen. Hij heeft een indrukwekkende Anthologie geproduceerd van Italiaanse volksverhalen, een soort literair kookboek dat laat zien hoe met een handvol basisingrediënten alle denkbare verhalen gemaakt kunnen worden.

De afstand tot de maan is Calvino op zijn best. Het verhaal is opgebouwd als een sprookje, wordt verteld als een volksverhaal, met een simpele symboliek die werkt. De video is een kunstwerk op zich, gemaakt door de Israëlische filmer Shulamit Serfaty. De voice over in het Hebreeuws lijkt het verhaal nog extra diepgang te geven.

Ik heb een goed geheugen voor taal, dacht ik. Als je mij een verhaal vertelt, dan onthoud ik dat. Vooral de mooie formuleringen, de cruciale zinnen.

In een vorige post vroeg ik me af:

Wie zei dat ook weer: a short story is a glimpse of reality, seen sideways? Een glimpje van het werkelijke leven, gezien in het voorbijgaan.

Bij toeval kwam ik het citaat weer tegen. Het staat in een van de zeldzame essays van Raymond Carver, getiteld On Writing.

Carver (1938-1988) is een van de beste schrijvers van korte verhalen ooit. Hij schreef er tientallen, de meeste zeer goed, een handvol zo krachtig dat ze gaten branden in je ziel.

Als je de kans krijgt, lees dan:

1. What we talk about when we talk about love.

2. So much water so close to home.

3. Are these actual miles?

En daarna alle andere, want misschien heb jij heel andere favorieten. Ik ken twee mensen die Cathedral zijn mooiste verhaal vinden.

Tot halverwege de jaren 90 verschenen er vertalingen van Carvers verhalen in het Nederlands, nu alleen nog tegen woekerprijzen bij antiquariaten te verkrijgen (ik zag een pocket uit 1985 aangeboden voor 30 euro). Lees ze dan liever in de oorspronkelijke taal.

Carver verklaart in On Writing waarom hij liever korte verhalen schrijft dan romans. Het is een kwestie van concentratie, zegt hij: ‘Ik kreeg problemen als ik lange verhalen probeerde te lezen, en ook als ik ze poogde te schrijven.’ Hij ontdekte, dat hij het geduld niet meer had om aan een roman te werken.

Het korte verhaal past beter bij zijn temperament: ‘Er in, en weer eruit. Niet blijven hangen. Doorgaan.’

De laatste alinea van On Writing begint zo:

“VS Pritchett’s definition of a short story is ‘something glimpsed from the corner of the eye, in passing.’ Notice the ‘glimpse’ part of this. First the glimpse. Then the glimpse given life, turned into something that illuminates the moment and may, if we’re lucky (…) have even further-ranging consequences and meaning. The short story writer’s task is to invest the glimpse with all that is in his power. “

Ahem. Ik zal voortaan iets meer mijn best doen om citaten te controleren voor ik ze op de blog gooi.

Het essay van Carver is in zijn geheel te vinden op de Engelse website The Short Story (als pdf-file, met de nieuwe – zwakke – titel Principles of a story ).

Dit is een juweel, van de Amerikaanse schrijver John Cheever (1912-1982). Reunion (een verhaal uit het begin van de jaren zestig) wordt voorgelezen door Richard Ford,  zelf een goede verhalenschrijver. De beelden doen niet terzake. Just listen.

“It was wonderful to walk down the long flights of stairs knowing that I’d had good luck working. I always worked until I had something done and I always stopped when I knew what was going to happen next. That way I could be sure of going on the next day. But sometimes when I was starting a new story and I could not get it going, I would sit in front of the fire and squeeze the peel of the little oranges into the edge of the flame and watch the sputter of blue that they made. I would stand and look out over the roofs of Paris and think, ‘Do not worry. You have always written before and you will write now. All you have to do is write one true sentence. Write the truest sentence that you know.’ So finally I would write one true sentence, and then go on from there. . . . If I started to write elaborately . . . I found that I could cut that scrollwork or ornament out and throw it away and start with the first true simple declarative sentence I had written. Up in that room I decided that I would write one story about each thing that I knew about. I was trying to do this all the time I was writing, and it was good and severe discipline.”

Is dat schrijfadvies, of niet?
Hemingway was een van mijn literaire helden toen ik jong was, maar de liefde is bekoeld. Ik kan zijn romans niet meer lezen (met uitzondering misschien van The Old Man and the Sea). Van de korte verhalen blijft meer over, vooral de verhalen waarin de poseur in Hemingway minder kans krijgt om zich te laten gelden.

Kijk naar dit stukje uit A Moveable Feast. Er staan zinnen in die ik geloof. Over die sinaasappelschillen, bijvoorbeeld. De manier waarop hij zichzelf gerust probeert te stellen: nou zit je vast, maar je gaat door met schrijven.
En dan krijgen we zinnen die niet goed voelen. ‘Schrijf de meest ware zin die je kent.’ Dat is theorie. Dat is geen praktijk. Dat zeg je als schrijver niet tegen jezelf.

Twijfels heb ik ook over het besluit ‘dat ik 1 verhaal ging schrijven over alles waar ik wat van af wist’. Dat zou je kunnen denken, als beginnend schrijver. Maar het is geen richtinggevend principe als je aan het werk bent. Ik houd het gevoel dat hij dit soort theoretische uitgangspunten achteraf bedacht heeft.

A Moveable Feast verscheen postuum, geredigeerd (Hemingways kleinzoon zegt: verminkt) door zijn echtgenote. De bundel is berucht door de ontluisterende manier waarop schrijvers als Gertrude Stein en Scott Fitzgerald worden geportretteerd. Hemingway kon het slecht verkroppen dat ze hem geholpen hadden om een uitgever te vinden en geld te verdienen. Een naar karaktertrekje, volgens sommige recensenten het definitieve bewijs dat Hemingway een harteloze klootzak was.

Als getuige a décharge kunnen een paar korte verhalen dienen. The Short Happy Life of Francis McComber, bijvoorbeeld, een machoverhaal (maar midden in de roos, no pun intended). Snows of the Kilimanjaro. En torenhoog boven alle andere verhalen uitstekend: Hills Like White Elephants. Zoek dat verhaal op. Zoiets kan niet worden geschreven door een macho, en niet door een man zonder hart.

Vertaling van het citaat:

“Het was geweldig om de lange trappen af te lopen in de wetenschap dat ik geluk had gehad met het werk. Ik werkte altijd tot ik iets af had, en ik stopte altijd wanneer ik wist wat er daarna ging gebeuren. Zo was ik er zeker van dat ik de volgende dag verder kon. Maar soms, als ik begon met een nieuw verhaal en het niet op gang kreeg, ging ik voor de open haard zitten en kneep in stukken sinaasappelschil vlak bij de vlam en keek naar de blauwe spatten die ze maakten. Ik ging staan en keek uit over de daken van Parijs, en dacht:’ Maak je niet ongerust. Je hebt altijd geschreven hiervoor, en je gaat nu schrijven. Het enige wat je te doen staat is 1 ware zin opschrijven. Schrijf de meest ware zin die je kent.’ Dus tenslotte schreef ik 1 ware zin, en ging van daaruit verder.
Als ik omslachtig begon te schrijven, ontdekte ik dat ik te gedetailleerde passages en versieringen eruit kon halen en weggooien, en beginnen met de eerste ware simpele verklarende zin die ik geschreven had. Daarboven in die kamer besloot ik dat ik 1 verhaal ging schrijven over alles waar ik wat van af wist. Ik probeerde dat altijd te doen als ik aan het schrijven was, een goede en strenge discipline.”

Vertaling:

Laat mij je wat vertellen. Dit is hoe je een goed kort verhaal schrijft:

1. Gebruik de tijd van iemand die je niet kent zo, dat hij of zij geen moment het gevoel krijgt dat het verspilde tijd was.

2. Geef de lezer minstens 1 karakter waar hij of zij zich aan kan hechten.

3. Ieder karakter wil iets, al is het maar een glas water.

4. Iedere zin ontvouwt het karakter verder, of brengt de handeling vooruit.

5. Begin zo dicht mogelijk bij het eind van het verhaal

6. Wees een sadist. Hoe aardig en schuldeloos je voornaamste karakters ook zijn, laat hen vreselijke dingen overkomen, zodat de lezer kan zien hoe ze in elkaar zitten.

7. Schrijf met 1 lezer voor ogen. Als je een raam open zet (omdat je zo nodig de liefde moet bedrijven met de buitenwereld) loopt je verhaal een longontsteking op.

8. Geef je lezer zoveel mogelijk informatie zo snel mogelijk. Vergeet het idee van suspense. Lezers moeten zo precies begrijpen wat er aan de hand is, waar het gebeurt en waarom, dat ze, wanneer kakkerlakken de laatste pagina’s hebben weggevreten, het verhaal zelf kunnen afmaken.