Als voetballiefhebber word je niet heel vrolijk van dit WK. ‘De spanning vergoedt veel’, zeggen we tegen elkaar. Ligt het aan de bal, aan de velden, zijn de spelers te moe na een volgeplempt seizoen? Ik wil graag mijn steentje bijdragen aan het oeverloze geouwehoer door een geheel nieuw thema op tafel te werpen: de manier waarop wedstrijden in beeld worden gebracht.

Ik herinner mij nog voetbalwedstrijden in zwart-wit, op een schermpje ter grootte van twee ansichtkaarten. Sterker nog, ik herinner mij voetbalwedstrijden die helemaal niet op televisie kwamen, omdat je nog geen televisie had.

Ik herinner mij dat er een linnen doek voor de luidspreker van de radio gelijmd zat, en ik daar tegenaan met mijn oor, bang dat ik ook maar een seconde zou missen van de onverdraaglijk spannende matches tussen Oranje en onze aartsrivaal. Ik doel hier natuurlijk op de Rode Duivels.
Wedstrijden waarin de as van de Belgische ploeg, bestaande uit de slager Hanon en de fijnzinnige passer Jef Jurion, een plaag vormde voor ons eigen gouden binnentrio.

Wij zagen niet wat daar op het veld gebeurde. Wij moesten het doen met de woordenstroom van Leo Pagano, een man die in een minuut meer woorden kon voortbrengen dan mijn opa in een hele dag. En juist omdat er geen beeld bij was wist ik wat daar in dat Brusselse stadion gebeurde. Ik hoefde maar te kijken naar de witte muur naast de radio, en ik zag de wedstrijd voor me, van seconde tot seconde.

Zo mooi als daar op die witte muur gespeeld werd, heb ik nooit meer terug kunnen vinden, het was het mooiste voetbal van de wereld. Het mooiste vond ik de manier waarop de spelers juichten, ik had daar foto’ s van gezien in de Provinciale Zeeuwse Courant. De spelers liepen, als ze gescoord hadden, terug naar eigen helft met beide armen recht omhoog, langs de oren. Ik oefende en oefende, maar verder dan een meter of tien ben ik op die wijze nooit gekomen.

Door Leo Pagano beleefde je de wedstrijd zoals hij gespeeld werd, je zat er middenin. Ik wilde dat ook. Ik wilde zelf voetballen. Ik werd keeper, ik raakte ondergedompeld in de mysterieuze golfslag van een voetbalwedstrijd, met momenten van volkomen stilstand, en momenten dat het spel als een losgeslagen stier op je afkomt, en ondertussen prevelde ik tegen mijzelf zinnetjes van Leo Pagano.
Niet voor de eerste keer verzuimt het middenveld de aanvalslust der tegenstander te beknotten.
Ai, dit lelijk misverstand in de achterhoede leidt tot een benarde situatie voor ons doel.
Maar wederom een phenomenale redding van onze betrouwbare sluitpost. ( Dat was ik)

Toen kwam de vooruitgang. En ieder keer geloofde ik dat het een vooruitgang was, en dat ik nou te zien zou krijgen wat ik ooit zelf op die witte muur had gezien: het mooiste voetbal van de wereld.
Er kwam TV. Beeld! Er kwam kleuren TV. Er kwamen grotere schermen. Steeds grotere schermen. Er kwamen beamers. We kregen HD beeld. Hoe groter de schermen, hoe scherper de pixels, hoe groter mijn teleurstelling.

We kregen extra cameramensen, en regisseurs die vinden dat er gebruik gemaakt moet worden van de mogelijkheden.
We kregen herhalingen van doelpunten, twee herhalingen, drie, we kregen herhalingen in reverse angle.

Iedere keer als er gescoord wordt in een wedstrijd, maakt niet uit door wie, wend ik mijn blik af van de TV, ik kijk naar een witte muur, en ik probeer te bedenken wat ik zou voelen in die situatie, als keeper die net gepasseerd is. Dat ene moment van stilte. Geen vuvuzela te horen. Je moet jezelf weer bij elkaar rapen. Iedereen om je heen is daar mee bezig, je kijkt elkaar aan. Dat zijn de momenten waar blijkt of je een team bent of niet. Daar wordt de wedstrijd beslist.
Maar de regisseur wil geen stilte, de regisseur wil Beeld, en Emotie, en in zijn angst voor de Grote Leegte plempt hij het beeldscherm vol met dingen die er niet toe doen. Hoe de doelpuntenmaker juicht, vanuit zes hoeken gezien.

En dan krijgen we de herhalingen van overtredingen, bestraft of niet.
herhalingen van leuke passeerbewegingen,
herhalingen van de gekke bekken die de trainers trekken,
super slomo beelden van een halo aan fijne zweetdruppeltjes rond het hoofd van een speler die net gekopt heeft.

Een wedstrijd waarin niks gebeurt is een verademing, want als er niks gebeurt heeft de beeldregie niks om te herhalen, en dan kan je tenminste rustig naar het voetbal kijken.

Is het een leuke wedstrijd, berg je dan maar, want elke mogelijkheid tot herhalen dient tot de laatste seconde te worden uitgenut,
voordat je de herhalingen hebt uitgezeten is er al een aanval afgeslagen en rolt de golf alweer een heel andere kant op,
en als je pech hebt is er alweer iets gebeurd dat herhalenswaardig is, waardoor een scène wordt herhaald die je nog helemaal niet gezien hebt,
en terwijl je in je hoofd de wedstrijd aan het reconstrueren bent,
ongeveer zoals de restaurateur van het Valkhof uit de scherven een Griekse vaas in elkaar probeert te plakken,
missen we met zijn allen het volgende opmerkelijke moment. (De 3-1 van Slowakije tegen Italie. De 1-0 van Duitsland tegen Engeland.)

En dan denk ik: waar is het voetbal gebleven? Waar is de harteklop van de wedstrijd?

Wat hier in beeld wordt gebracht, is niet het voetbal zoals dat op de velden wordt gespeeld. Het is de Playstationversie.
Het jongetje dat deze wedstrijden ziet, denkt niet: ik wil ook voetballen, die gaat niet de halve stad door fietsen in weer en wind met zijn groenwitte kousen alvast aan omdat hij zo graag voetballen wil. Dat jongetje wil een Playstation, zodat hij met een zakkie chips erbij lekker kan oefenen op alle nieuwe passeerbewegingen,
en natuurlijk op de overtredingen die hij zo mooi heeft kunnen bestuderen, in herhaling, in reverse angle.

Dus ik ga met jullie kijken naar de wedstrijd. Misschien ben ik er niet altijd met mijn gedachten bij. Dan denk ik aan dat jongetje van vroeger, met zijn oor bij de radio. Dan denk ik, zet die beamer uit en de radio aan. Laat Leo Pagano verslag doen. Laat me staren naar een witte muur, naar het mooiste voetbal van de wereld.

Van de wedstrijdverslagen van Leo Pagano is niets bewaard gebleven. In dit filmpje wendt hij zijn bekende woordenstroom slechts aan om tijd te winnen voor de sneldichter Jan de Cleir. Deze produceerde in een paar minuten een gezongen commentaar op de wedstrijd die net was afgelopen, met alle hoogtepunten en tegenslagen. Ook een soort herhaling dus, maar dan een die je verbeelding liet vliegen.

Een man die weet dat hij niet lang meer te leven heeft schrijft in grote haast een  verantwoording van zijn leven (a final reckoning), waarbij hij zich concentreert op een paar cruciale gebeurtenissen in het jaar 1967. Maar hij loopt vast in een deel van zijn verhaal, en vraagt een oude studievriend om raad.

Die oude makker schrijft met frisse tegenzin een antwoord.

Hij zegt (ik vertaal dit maar even uit het Engels): ‘Angst is een goede zaak (…), angst zet ons ertoe aan om risico’s te nemen en een stap verder te gaan dan we normaal zouden doen, en een schrijver die het gevoel heeft dat hij zich op veilig gebied bevindt zal waarschijnlijk niets van waarde produceren.’

Vastlopen, schrijft hij vervolgens, komt meestal voort uit een denkfout van de schrijver, die niet volledig begrijpt wat hij probeert te zeggen, of een verkeerde benadering heeft gekozen van zijn onderwerp. Hij geeft een voorbeeld, zijn eigen memoires.

‘Deel 1 was geschreven in de eerste persoon, en toen ik begon met het tweede deel (dat meer direct over mijzelf ging dan het voorgaande deel) bleef ik schrijven in de ik-vorm, raakte meer en meer ontevreden met het resultaat, en stopte er uiteindelijk mee.’

Na een paar maanden vindt hij de oplossing:

‘Ik realiseerde me dat ik de verkeerde benadering had gekozen. Door over mijzelf te schrijven in de eerste persoon, had ik mijzelf verstikt en onzichtbaar gemaakt, had ik het mezelf onmogelijk gemaakt om datgene te vinden waar ik naar op zoek was. Ik moest mijzelf losmaken van mijzelf, een stap terug doen en wat ruimte te maken tussen mijzelf en mijn onderwerp (namelijk mijzelf)…’  De oplossing: schrijf het verhaal in de derde persoon. ‘Ik werd Hij, en de afstand die deze kleine verschuiving creëerde maakte het me mogelijk om het boek te voltooien.’

Deze tip blijkt goud waard voor de schrijver die worstelt met zijn blokkade. Hij herschrijft het verhaal vanuit een ander perspectief. Dat verhaal vormt het tweede deel van Invisible. Het is geschreven vanuit een verrassend perspectief: ‘Jij en je zus zijn altijd maatjes geweest…

Let nog even op dat ene tussenzinnetje in de overgangsparagraaf die hierboven aan de orde kwam.  ‘I had smothered myself and made myself invisible…door over mijzelf te schrijven in de eerste persoon.’  Ik ben er nog over aan het nadenken, maar dit zinnetje zou wel eens de crux van het boek kunnen zijn.

Ik ben druk aan het schrijven, over mijn eigen jeugd in Zeeland. Tricky business. ‘Nooit over jezelf schrijven,’ zei Bernlef vorige week op het Arhemse Lezersbal, ‘Dat kan niks worden’.

Maar ja, iedere keer als ik ergens anders over schrijf komen ongewenste beelden uit mijn jeugd op de meest hinderlijke plekken omhoog zetten, als Zevenblad in de moestuin. Ik wil  daar een keer van af, kan ik eindelijk echt aan het werk.

Als schrijver moet je beschikken over een dubbel perspectief. Je moet naar binnen kunnen kijken, naar je eigen emoties, de voedingsbodem daarvan en het mechaniek erachter. Tegelijkertijd moet je naar buiten kunnen kijken, op zoek naar de woorden die andere mensen raken, en die hen een idee geven wat je wilt vertellen.

Wanneer je gaat schrijven over je eigen jeugd en je eigen leven, raakt het evenwicht al snel zoek. Probeer jezelf maar eens koel te analyseren. Probeer eens van jezelf een marionet te maken, die je met een paar subtiele vingerbewegingen van de ene emotie in de andere kunt sturen. Wanneer je dat stadium kunt bereiken, ben je vrij om het verhaal van je leven op een goeie manier te vertellen. Dan kun je de waarheid liegen.

De Rotterdamse kunstenaar Bert Simons heeft de problemen waar ik mee worstel allang opgelost. Hij maakt driedimensionale afbeeldingen van zichzelf, uit 80-grams printerpapier. Lijntjes op een blaadje papier worden met schaar en lijmpot samengevoegd tot wonderlijk levensechte klonen. Zo kan hij zichzelf objectief bekijken, vanuit alle mogelijke invalshoeken.

Bijkomend voordeel: hij kan nu zichzelf exporteren.  Over de hele wereld bouwen mensen hun eigen Bert Simons. Lang nadat de Bert Simons van vlees en bloed tot stof is wedergekeerd, zullen uit meer duurzame materialen opgetrokken Bert Simonsen voortbestaan.

Neem een kijkje op de website van Bert Simons.

Vergeet niet via deze pagina de PDF te downloaden, zodat je een eigen Bert Simons kunt bouwen. Dan probeer ik ondertussen het ongelijk van Bernlef aan te tonen.

Wie schrijft schept een wereld, waar de lezer in kan rondlopen. Het kan een klein wereldje zijn, een cel zonder ramen. Of een paleis dat nooit meer ophoudt. In eerdere blogs heb ik beschreven hoe het voelt om een wereld te laten ontstaan. Ik vergelijk dat met het opzetten van een circustent. In het begin ligt het zeil nog plat op de grond. Je kruipt eronder (een benauwd moment voor de onervaren padvinder), en begint eens met het omhoog zetten van een stok. Lucht, ruimte! Een tweede stok erbij, en je hebt een kamertje. Zo kan je een tijdje doorbouwen, maar op een gegeven moment moet je ingrijpender maatregelen nemen. Waar komen de grote pijlers die de hele tent structuur geven?

De lezer van je verhaal krijgt een ruimte voor ogen. Maar hij kan die ruimte niet objectief beoordelen, want jij zit ertussen. Hoe de lezer de ruimte in het verhaal ervaart wordt gedicteerd door de schrijver.

In de handboeken krijgen we hier een verhandeling over ‘vertelperspectief’. Welk personage vertelt het verhaal, is dat een ik, een hij, een alwetende verteller? Een belangrijke keuze, zeggen de handboeken, want denk erom, de lezer ziet het verhaal door de ogen van dat personage. De lezer klimt in de hersenpan van de voornaamste personages, en beziet de wereld vanuit dat gezichtspunt.

Ik geloof er niks van. Ik zie het leven niet door de ogen van de hoofdpersoon, hoe goed een schrijver ook is, hoe meeslepend ook zijn verteltechniek. Ik weet altijd, al lezend, dat iemand die hoofdpersoon voor mij geschapen heeft, om mij een blik te gunnen in zijn wereld. Ik kijk door de ogen van de schrijver.

Dit is volgens mij de fundamentele kracht van de literatuur, datgene wat maakt dat ik van sommige schrijvers alles wil lezen.
Ik wilde alles lezen van Kafka. Niet omdat hij Praag zo treffend beschrijft. Niet vanwege een gepolijst taalgebruik. Niet om de plot. Niet omdat in zijn boeken de gevaren worden geschetst van een bureaucratische maatschappij die geen waarde toekent aan het individu. Maar omdat ik al na een paar regels voelde: deze man is net zo allenig als ik.
Ik wilde alles lezen van Elias Canetti, omdat elke bladzijde die hij geschreven heeft zegt: zo is het om op te groeien zonder vader.
Van zulke mensen wil ik weten hoe ze in de wereld staan. En ze hebben mij dat ook verteld, tot in de details, via een kleine omweg.

De foto boven deze blog is van een bijzondere kunstenares, geheten Chiharu Shiota. Een Japanse (1972) die al geruime tijd woont en werkt in Berlijn. De eerste keer dat ik een van haar aangrijpende werken zag was op de tentoonstelling De Waan in Venray, 2002. Zie voor een mooi overzicht van haar werk: Designboom

De beste Nederlandse schrijver van korte verhalen zal nooit een AKO Literatuurprijs krijgen, of een Gouden Uil. Hij schrijft namelijk niet in het Nederlands. Michel Faber is de naam, geboren in Den Haag, opgegroeid in Australië, en op dit moment de belangrijkste schrijver van Schotland. Zijn boeken moeten vertaald worden, ze belanden in de Maelstroom aan vertaalde literatuur die de markt overspoelt, en krijgen hier niet de aandacht die ze verdienen.

Waarom zou de liefhebber van korte verhalen Michel Faber moeten lezen? Omdat hij iets doet met het korte verhaal dat (op dit moment?) niemand in ons taalgebied kan. Een voorbeeld: het verhaal ‘Some Rain Must Fall’, in het Nederlands vertaald als ‘Elk Huisje’.

Michel Faber zegt daar het volgende over:
‘Mijn verhalen beginnen altijd met een gevoel. Een gevoel dat ik op wil roepen in de lezer, een stemming of sfeer waarin ik graag zou willen dat je verkeert terwijl je het verhaal aan het lezen bent, en speciaal wanneer je het uit hebt. Zodra ik te pakken heb wat dat gevoel of die spirituele staat is, bedenk ik een plot, een scenario, karakters, thema’s, om het op te roepen. (…)
Met ‘Some Rain Must Fall’ wilde ik een gevoel van tederheid creëren, de erkenning hoezeer wij nodig hebben dat iemand tegen ons zegt ‘alles komt goed’, ook al weten we dat sommige dingen nooit gerepareerd kunnen worden. De schrilheid van de toon die ik wilde treffen was net zo duidelijk voor me als een toon op de piano. Toen moest het verhaal nog gevonden worden om die over te brengen.‘ (Interview in de Barcelona Review, voor het Engelse citaat zie onderaan deze post)

Die laatste zinnen troffen me, omdat ik zelf zo’ n bijna-muzikale ervaring heb gehad: van een bepaald verhaal wist ik precies de grondtoon (aangestreken op een cello), nog voor ik een plot had, een compositie, een hoofdpersoon.
Maar terzake: In Some Rain Must Fall vertelt Faber vier verhalen in 1 verhaal. De basis van de plot is een liefdesgeschiedenis die volkomen uit de hand loopt. De tweede laag in het verhaal zijn de ervaringen van een klas schoolkinderen, die het dramatische einde van de relatie hebben meegemaakt. De derde laag wordt geleverd door een vrouwelijke leerkracht die gespecialiseerd is in post traumatische stress, en werd ingevlogen om de kinderen bij te staan. De vierde laag is de relatie van deze tijdelijke leerkracht met haar vriend, een relatie die in permanente crisis lijkt te verkeren.

In het verhaal worden de verschillende lagen op elegante wijze, bijna onmerkbaar, door elkaar gespateld. De nieuwe lerares draagt het verhaal. Faber beschrijft met veel liefde voor detail hoe ze het vertrouwen van de kinderen wint. Deze laag in het verhaal is cruciaal, omdat je als lezer overtuigd raakt dat het zo gegaan is, dat we de werkelijkheid voor ogen krijgen. Om zoiets voor elkaar te krijgen moet je als schrijver weten waar je over praat.

Gaandeweg komen we er achter wat er precies is gebeurd, aan de hand van de ervaringen die de kinderen vertellen. Eerst de vage verhalen van de jongste kinderen, dan steeds meer details, steeds meer begrip, als we belanden bij de verhalen van de meest ontwikkelde kinderen. Een briljante manier om de stuwkracht in het verhaal te houden door mondjesmaat de werkelijke gang van zaken te onthullen.

De vierde laag geeft alles reliëf. Deze geweldige psychologe kan kinderen redden, maar haar eigen relatie is een warboel. Naarmate we haar beter leren kennen wordt duidelijk, dat het niet anders kan. Dat haar eigen leven een puinhoop moet zijn, juist omdat ze zo goed is in het opvangen van anderen. Of andersom. We stuiten hier op een mysterie. Beter gezegd: de schrijver stootte op een mysterie, en besloot het onaangeraakt te laten liggen, waardoor wij ons daarover het hoofd kunnen breken.

Faber biedt de gelaagdheid van een roman, in de beperkte tijdsspanne van een kort verhaal. Voor hem is het korte verhaal geen beperkt genre, geen tussendoortje in afwachting van het echte werk. Elk van zijn verhalen biedt een complexe leeservaring die je bijblijft.
Lees de verhalen van Michel Faber, en probeer eens een verhaal te bouwen met een zelfde diepte en gelaagdheid.

De Engelse versie van ‘Some Rain Must Fall’ staat op de site van The Barcelona Review. Daar vind je ook het minstens even krachtige ‘Fish’.
Voor de Nederlandse vertaling: zoek de bundel ‘Gods speelgoed’, uitgeverij Podium, 2004.

Stine Jensen zocht Michel Faber op in zijn huis in Schotland.

Onderstaand citaat is afkomstig uit het interview met Michel Faber in The Barcelona Review :
‘My stories always start with a feeling. A feeling that I want to evoke in the reader, a state of mind or spirit that I’d like you to be in while you’re reading it and especially when you’ve finished it. Once I’ve intuited what that feeling or that spiritual state is, I then think up a plot, scenario, characters, themes, etc, to evoke it. (…) With ‘Some Rain Must Fall’, I wanted to create a state of tenderness, a deep recognition of how much we all need someone to tell us everything will be all right even though we know that some things can never be fixed. The exact note of poignancy I wanted to strike was as clear to me as a key on a piano. Then the story had to be found to convey it.’

Ik kocht een Engelse uitgave van de verhalenbundel van Haruki Murakami, Blind Willow, Sleeping Woman, en trof daarin een interessant voorwoord van de auteur. Murakami vertelt over de ontstaansgeschiedenis van diverse juweeltjes, en maakt  behartenswaardige opmerkingen over het schrijven van korte verhalen. Jammer dat het voorwoord ontbreekt in de Nederlandse vertaling van de bundel. Een rechtenkwestie?

Murakami vergelijkt het schrijven van een roman met het planten van een bos, en het schrijven van korte verhalen met het aanleggen van een tuin. Hij noemt het twee processen die elkaar aanvullen, en samen een compleet landschap vormen.

Maar Murakami kan niet tegelijkertijd werken aan een roman en een verhaal. “Het zou wel eens kunnen dat de twee literaire vormen (the two types of writing) verschillende delen van het brein aanspreken, het duurt even voor je uit het ene spoor bent en overgeschakeld naar het andere.’

In sommige gevallen was een kort verhaal de basis voor een roman, zoals Vuurvliegje, dat zich ontwikkelde tot de wereldhit Norwegian Wood. ‘Een kort verhaal dat ik lang geleden geschreven had kwam midden in de nacht mijn huis binnen banjeren, schudde me wakker en riep: Hé, dit is geen tijd om te slapen! Je mag mij niet vergeten, er valt nog meer te schrijven!.’

Het grote voordeel van het schrijven van korte verhalen is dat het niet zoveel tijd neemt. ‘Ik heb wel eens het gevoel dat het schrijven van een roman een eeuwigheid duurt, en ik vraag me soms af of ik het wel ga overleven.’ In het algemeen heeft Murakami ongeveer een week nodig om een verhaal in een redelijke vorm op papier te krijgen, al zegt hij er meteen bij dat er dan nog een eindeloos aantal herschrijvingen kan volgen.

‘Een andere aardigheid van korte verhalen is dat je een verhaal kan creëren op basis van de kleinste details – een idee dat in je opkomt, een woord, een beeld, wat dan ook.’ Murakami vergelijkt het met jazz-improvisatie, ‘waarbij het verhaal me meeneemt naar waar het wil.’

En niet te vergeten: je hoeft je geen zorgen te maken wanneer het mislukt. ‘Als het idee niet uitpakt zoals je had gehoopt, haal je de schouders op, en zegt tegen jezelf dat niet elk verhaal een winnaar kan zijn.’ Zelfs grootmeesters van het genre (Murakami noemt hier naast Tjechov zijn grote voorbeelden F. Scott Fitzgerald en Raymond Carver) schieten niet met elk verhaal raak.  Een troostende gedachte, zegt Murakami.

De meest befaamde instelling van het Creatief Schrijven is de Writers Workshop van de Universiteit van Iowa. In de jaren 70 van de vorige eeuw kon je daar schrijfles krijgen van Raymond Carver en John Cheever tegelijk. Deze opleiding zegt zelf op zijn website: het feit dat wij zoveel gelauwerde schrijvers hebben opgeleverd heeft volgens ons vooral te maken met hun bagage, met wat ze meebrachten naar de opleiding, en niet zozeer met wat ze van ons hebben opgestoken. It is our conviction that writing cannot be taught, but that writers can be encouraged.

Veel schrijvers delen die mening: schrijven kun je niet leren op een cursus, uit een boek, op basis van een handleiding. Een standpunt dat welsprekend werd uiteengezet door Gerard Reve, in de lezingenreeks uitgegeven als Zelf schrijver worden. De titel is een typisch Reviaanse manier om te zeggen: Je kunt alleen schrijver worden, wanneer je al schrijver bent.

Om te beginnen heb je een bepaalde set karaktereigenschappen, een state of mind nodig om te kiezen voor de zeer indirecte vorm van communicatie die schrijven nu eenmaal is (zie mijn eerdere post over Orwell’s essay Why I Write,).

Wie via die indirecte weg iets van betekenis wil zeggen, maakt het zichzelf extra moeilijk. Gerrit Komrij heeft fraai omschreven hoe literatuur tot stand komt: onder hoge druk. Je moet als schrijver een grote urgentie voelen om iets te formuleren. Die druk kan je niet zomaar laten wegvloeien, dan krijg je spanningsloze flut. Je moet op zoek naar precies de juiste formulering, die recht doet aan je gevoel of aan je gedachte. Herformuleren, schrappen, herschrijven, dat geeft veel strijd en frustratie, en daar moet je tegen kunnen. Het lijstje met eigenschappen dat Orwell noemde (goed tegen eenzaamheid kunnen, a facility with words, de neiging een eigen wereld van woorden op te bouwen) moeten worden uitgebreid: geduld, doorzettingsvermogen, om kunnen gaan met frustratie.
Deze basale eigenschappen kan je maar in beperkte mate aanleren of trainen, en je kunt ze in ieder geval niet verwerven via een schrijfcursus. Elke generatie telt een aantal zielen met de juiste combinatie van eigenschappen, for better or worse, en een deel daarvan gaat literatuur schrijven. Dit zijn mensen die misschien wel anders zouden willen, maar niet anders kunnen. Schrijvers worden niet gemaakt, ze worden geboren.

De foto is afkomstig uit The Incredible Shrinking Man, een succesvolle B-film uit de jaren vijftig.

Leuke vragen om te bespreken met een deskundig publiek (in dit geval het Schrijvers Platform Arnhem). Mijn inleiding bestond uit twee delen. In deel 1 werd de vraag ‘kan je leren schrijven’ beantwoord met een volmondig JA. In deel twee met een driewerf NEEN. Zoals het vaak gaat: na de lezing, na de discussie en vooral na de slotronde in een plaatselijk café wist ik precies wat er eigenlijk gezegd had moeten worden op die lezing. Dit is deel 1, zie voor deel 2 een volgende post.

Kan je leren om literatuur te schrijven die uitgevenswaardig is, voor een breed publiek interessant?
Die vraag wil ik om te beginnen beantwoorden met een volmondig JA. Schrijvers worden gemaakt, daar is geen alchemie voor nodig. Vlijt en ijver volstaan.

Het zou ook raar zijn om iets anders te zeggen, want het geven en ontvangen van schrijfles is een hele industrie geworden. Enkele jaren geleden verschenen twee onderzoeken, waaruit je kon afleiden dat heel veel Nederlanders interesse hebben in schrijven. Volgens het ene onderzoek zou wel een miljoen mensen overwegen om in de nabije toekomst te gaan schrijven, volgens het andere zijn ongeveer 300.000 landgenoten op dit moment bezig met schrijven. Die cijfers lijken me eerlijk gezegd zwaar overtrokken, maar ze hebben er in ieder geval voor gezorgd dat elke zichzelf serieus nemende uitgeverij een schrijfboek heeft uitgebracht, en het aanbod van schrijfcursussen is verveelvoudigd.

Daar kunnen we blij om zijn. Een verhaal vertellen, een gedicht maken, een essay componeren is immers in de eerste plaats een ambacht. De manier waarop wij een tekst in elkaar zetten heeft veel overeenkomsten met het construeren van een meubelstuk, een kast bijvoorbeeld. Een cursus schrijven kan dus op dezelfde manier worden opgezet als een handboek voor meubelmakers, en vertoont daar dan ook verrassende overeenkomsten mee. Een ambacht kan je analyseren, in stukjes hakken, in hapklare brokken opdelen, en vervolgens die kennis en vaardigheden overdragen aan hongerige aspirant schrijvers.

Deze stelling is de basis voor duizenden schrijfcursussen wereldwijd, voor de Creative Writing classes op de Amerikaanse universiteiten, voor de Schrijversvakschool in Amsterdam, voor de tientallen boeken en boekjes die beloven dat ze ons via truuks en tips tot betere schrijvers zullen maken. Het is ook de bestaansgrond voor tijdschriften als Writers Digest, en het Nederlandse Schrijven Magazine.

Ik heb zelf een schrijfcursus gevolgd (bij Willem Mooijman), en het cursusboek dat daarbij hoorde trek ik nog steeds wel eens uit de kast (Van Idee tot Verhaal, door Per Groen). Heerlijk, die ambachtelijke kennis. Neem het hoofdstuk over ‘vertelperspectief’, een levensgrote valkuil voor elke beginnende schrijver. Een schrijver kan kiezen uit een duizelingwekkend aantal perspectieven, er is er altijd eentje die perfect geschikt is om juist dat verhaal te vertellen. Neem het perspectief van de Ik-verteller. Toevallig zijn de laatste drie boeken die ik gelezen heb vanuit die invalshoek geschreven. Ik kwam een eerlijke ik tegen (Paul Auster), een ik die wat te verbergen heeft (Le Carré), en een onnozele ik die steeds niet in de gaten heeft wat de lezer allang begrijpt (Amin Maalouf, de omzwervingen van Baldassare). Wanneer je dat soort perspectieven kent, kan je vrijuit je eigen keuze maken, dan weet je als schrijver wat je doet. Beschik je niet over deze ambachtelijke kennis, dan is een fout snel gemaakt (zie een tophit als De Schaduw van de Wind, van Ruiz Zafon, een boek vol onbedoelde perspectiefwissels).

Nog zo’n typisch ambachtelijk element: de Plot. Aan het eind van de negentiende eeuw heeft de fransman George Polti vastgesteld dat er maar 36 dramatische situaties zijn, 36 plots waarmee je in principe elk verhaal zou kunnen classificeren. Zet die plots op systeemkaarten, en kom al pokerend tot hele nieuwe en verrassende plotwendingen. Of koop het spel Tell a Story van Ravensberger, en laat je kinderen de plot maken. (Er is een geactualiseerde vertaling van Polti’s werk verschenen in de Schrijfbibliotheek: De 36 dramatische situaties, door Jan Veldman).

Allemaal ambachtelijke kennis, een gereedschapskist vol, die je direct kunt toepassen. Je kiest een plot met daarbij passende personages, je selecteert een vertelperspectief, je let een beetje op het verloop van de tijd in je verhaal, en ziedaar: schrijf je eigen boek in 28 dagen.

De sociale aanpak van de meeste schrijfcursussen helpt ook. Meestal gaat het zo dat er een groepje wordt geformeerd, waarvan de deelnemers commentaar leveren op elkaars schrijfwerk. De docent houdt zich daarbij neutraal op de achtergrond, een lijnrechter die de regels van het spel bewaakt. Op zich een voorbeeld van positief denken, want het gaat er van uit dat jij als beginnend schrijver die nog nooit iets gepubliceerd hebt andere beginners kan helpen om iets te maken wat publicatiewaardig is.

Toch is het formeren van schrijfgroepen heel zinvol, want het leert je dat je voor andere mensen schrijft, je wendt je meer tot een publiek. Je leert praten over je eigen werk, wat je later wellicht zult moeten herhalen voor radiomicrofoons, voor TV-camera’s zelfs. En je moet leren omgaan met kritiek, die soms bijtend kan zijn. Ook geen slechte training voor later.

Er komen nu elk jaar in het Nederlands taalgebied ongeveer honderd debuten op de markt, boeken uitgegeven door landelijke uitgeverijen. Een steeds groter deel daarvan is afkomstig van de Schrijversvakschool in Amsterdam, of anders van de Noordelijke schrijversvakopleiding in Groningen.

In Amerika bestaat het vak Creative Writing al tientallen jaren, je kunt het nu op 820 universiteiten en hogescholen volgen, van beginnerscursus tot Masteropleiding. In de VS is de invloed op de literaire productie nog veel groter dan in onze lage landen.
De grote kanonnen van de het literaire korte verhaal in de VS hebben allemaal hun cursussen Creative Writing gevolgd: Raymond Carver, John Cheever, Richard Ford, Joyce Carol Oates. Vaak zijn ze zelf vervolgens gaan lesgeven op dat soort opleidingen, een vak dat ze ruim de gelegenheid gaf om door te schrijven aan hun eigen werk. Wie had er geen schrijfles willen krijgen van Philip Roth? Of van Toni Morrison, Tobias Wolff, E.L. Doctorow, Kurt Vonnegut?

Allemaal bewijs, nietwaar, voor de stelling dat cursussen Creatief Schrijven zinvol zijn, en leiden tot resultaat.

Of toch niet?

Het is een van de rustigste boeken van deze Japanse schrijver, die ook verhalen heeft gemaakt vol bizarre wendingen en moeilijk te duiden symbolen (De opwindvogelkronieken!). Vergeleken daarmee is Ten zuiden van de grens kalmpjes geschreven.

De plot van het verhaal is niet spectaculair, het boek is zelfs bijna plotloos. De hoofdpersoon heeft een jeugdliefde, een gehandicapt meisje dat verhuist en buiten zijn gezichtsveld raakt. Ze duikt later weer op, maar het ziet er niet naar uit dat ze haar vriendje van weleer nog toe zal laten in haar leven.
Het boek is gevuld met alledaagse beslommeringen, belangrijke keuzes die geen keuzes blijken omdat de alternatieven ontbreken, de tijd gaat voorbij en de hoofdpersoon constateert regelmatig dat hij eigenlijk een gelukkig leven leidt met vrouw en kinderen – zonder zijn grote liefde.

We krijgen het verhaal voorgeschoteld van een vlak leven. ‘En toch lezen we door’, zei een bevriende Murakami-lezer. Precies, zo is het. Let eens op de verfijnde technieken die Murakami hanteert om je aan het lezen te houden in een verhaal dat zo langzaam op gang komt. Kleine beloften die in de tekst verstopt liggen. Passages die ontroeren. Niet omdat er spectaculaire dingen gebeuren, geen geweld, geen suspense, maar alleen omdat hier iemand de waarheid laat zien over zijn eigen leven.

Murakami vertelt zijn verhaal droog, vlak. Gaandeweg begin je te merken, dat hij technieken toepast om het geheel nog vlakker te maken. Technieken die in elk handboek Creatief Schrijven staan vermeld als fouten die je moet vermijden.
Show, don’ t tell, weet je nog? Kauw de lezer niet alles voor, laat hem zelf ontdekken wat er aan de hand is. Murakami lijkt je die kans niet te geven, hij vertelt en vertelt, een rustige causeur die je een vertrouwde wereld binnenleidt.
Herhaling, ook zo’n verboden techniek. Murakami beschrijft hoe de hoofdpersoon op de lagere school een meisje ontmoet met een misvormd been. De twee kinderen raken innig bevriend. Uitvoerig wordt beschreven hoe moeizaam de kleine Shimamoto loopt. Honderd pagina’s verder komen de twee elkaar weer tegen. “Om te beginnen heb ik een lam been, “ zegt zij, alsof we dat niet al wisten, “daarom kan ik niet dezelfde dingen die gewone mensen kunnen.”
“Vertel me eens over je leven,” zegt Shimamoto even later tegen de hoofdpersoon. En dat doet hij dus: “Ik vertelde haar hoe mijn leven in grote lijnen was verlopen.” Volgt een alinea samenvatting van alles wat we tot dan toe gelezen hebben.

De herhaling en het uitleggen van zaken die we al begrepen hadden bezorgen de lezer een veilig gevoel. We zijn hier eerder geweest, we gaan nu kalmpjes een paar stappen verder. Je raakt vertrouwd met dit vreemde leven, het gaat over een ander mens, maar groot is de afstand niet. Je kunt je voorstellen dat het jou allemaal zelf overkomt. Dat geeft extra slagkracht aan de sleutelpassages verderop in het boek: je staat er helemaal voor open.

John Updike noemde Murakami in een mooi essay ‘a tender painter of negative spaces’. Een tedere schilder van de leegte, de mist, the void. Dat essay gaat over het boek Kafka on the shore (Kafka op het strand), waarin Murakami alles uit kast trekt om de leegte tastbaar te maken. Een van de hoofdpersonen is door een blikseminslag al zijn herinneringen en de meeste hersenfuncties kwijtgeraakt ( a ‘mind wiped clean’), de andere hoofdpersoon rent aan het einde van het verhaal de jungle in op zoek naar the void in zichzelf.

Ik vind dat Murakami die leegte nog beter getroffen heeft in Ten zuiden van de grens, juist omdat hij er geen woorden aan verspilt. Een leven tot de rand toe gevuld met routinematige handelingen, dat is pas leeg.

Murakami gebruikt het vlakke, bijna emotieloze leven van de hoofdpersoon in Ten zuiden van de grens als achtergrond om des te beter te laten uitkomen wat hij jou wil laten zien. Hij leidt je de Zen-tuin binnen. Kijk naar de harksporen in het zand. Onze ogen zoeken de structuur, de golven, de lijnen. Je zou bijna vergeten dat het maar om een paar millimeter gaat, om minieme verschuivingen. Stel je scherp op de rotsen, dan vervaagt de structuur in het zand. Tegen de neutrale achtergrond komen de vorm en de schoonheid van de rotspunten pas goed tot hun recht.

Reageren? Stuur een mailtje naar sanderkooistra@gmail.com

Joost de Vries schreef voor De Groene een mooi artikel over het lezen van Murakami.

De jury die mijn verhaal heeft uitgekozen bestond uit Jan Siebelink, Marjoleine de Vos en Sybolt Noorda. Ik voel me Officieel Goedgekeurd.

Mijn verhaal verschijnt nu in een bundel van uitgeverij Podium, getiteld De Karavaan, Tien verhalen uit de Bijbel opnieuw verteld. Ik ben nog steeds verbaasd als ik mijn naam daar zie staan op de omslag, in een bijzonder rijtje.

Het verhaal (getiteld Verloren) zal ik niet op mijn weblog zetten. Wel kan ik iets vertellen over de manier waarop het tot stand is gekomen.

Ik ben Nederlands Hervormd opgevoed, maar een groot succes was mijn introductie in het geloof niet.

Op een dag kwam de dominee met mijn moeder praten. Was het haar niet opgevallen dat ik altijd zo snel terug was van Zondagsschool? Moeder keek verbaasd naar mij. Nou nee, zei ze.
Dat klopte. Ik maakte altijd een hele lange omweg terug naar huis, als ik weer eens uit de les was weggelopen. De dominee begreep daar geen jota van. Hij loopt zelfs weg bij het verhaal van Jozef, baste hij, terwijl de knaap best weet dat het goed afloopt.

Ik was geen Jan Wolkers, die thuis de Tale Kanaäns met de paplepel kreeg ingegoten, en genoot van de ruige verhalen. De gruizelige hardheid van de mensen die het Oude Testament bevolken, de moordpartijen, het gebrek aan mededogen bezorgden mij nachtmerries.

Vijftig jaar verder, sadder and wiser, kijk ik anders tegen de Bijbel aan. Toch is het gevoel uit mijn jeugd nooit helemaal verdwenen. Het idee dat je een Bijbelverhaal zou kunnen herschrijven! Dat deed me denken aan een jongen die niet kon verdragen hoe Jozef door zijn oudere broers in de put werd gegooid. Voor die jongen wilde ik schrijven.

Nou was voor dat plichtwerk het verhaal van de Verloren Zoon gekozen. Een parabel. Een verhaal met een overduidelijke boodschap.

Heel in het kort: de jongste zoon van een boer eist zijn erfdeel op, en vertrekt met het geld naar het buitenland, waar hij het verspilt aan drank en hoeren. Berooid en berouwvol keert hij terug, en wordt door zijn vader weer in genade aangenomen. Vader laat zelfs het gemeste kalf slachten ter ere van de teruggekeerde zoon. De oudere broer vindt die festiviteiten overdreven, hijzelf kreeg nog niet eens een geitje toen hij wat te vieren had met zijn vrienden. Vader wijst hem terecht: we moeten heel erg blij zijn dat deze afgedwaalde figuur is teruggekeerd in onze kudde. (Lucas 15, vers 11 tot 32, of kijk op Wikipedia).     

Ik heb dit altijd een vervelend verhaal gevonden, met bordkartonnen karakters en een irritante kerkpolitieke boodschap. Er zit geen personage in dat me raakt. De enige waar ik iets voor voelde was het kalfje, het arme dier dat geslacht wordt om de feestvreugde te verhogen. Te weinig basis om een verhaal op te bouwen.

Ik bekeek het schilderij dat Rembrandt maakte over de Verloren Zoon, een lijzig werk. Hij heeft over dat thema ook een paar etsen gemaakt, en een briljante pentekening, waarop een jongen meewarig staat te kijken naar het toneelstuk dat vader en zoon voor hem opvoeren.

Kijkend naar de lijnen van Rembrandt, het onvoorstelbare gemak waarmee hij personages neerzet met al hun emoties, ging bij mij een lichtje branden. Alleen maar mannen in beeld. Waar is de moeder? Waarom komt de moeder in dit hele verhaal niet voor?

Ik heb het verhaal van de Verloren Zoon herschreven vanuit het perspectief van de moeder, en haar de gevoeligheid gegeven van de kleine jongen in mijzelf. Ze is een vrouw die de hardheid van het leven nauwelijks kan verdragen. De jongste zoon is haar oogappel, ze zou hem willen beschermen tegen alle kwaad. Maar hij scheurt zich van haar los, en trekt de wereld in.

Kun je als man op geloofwaardige wijze de stem van een vrouw laten klinken? In dit geval wel, denk ik, omdat de vrouw een gevoel belichaamt dat ik van binnenuit ken. Maar ik vind het niet makkelijk om het verhaal voor te lezen.

Het kalfje speelt een belangrijke rol in mijn versie. Hoe dat precies zit kan ik niet uitleggen. Je legt een paar puzzelstukjes neer, en opeens ontstaat een verband waar je nooit aan had gedacht. Als schrijver zit je verbaasd te staren naar het resultaat. Het is je eigen werk, maar het lijkt soms alsof het door een Onzichtbare Hand wordt geschikt in een ordening die vele malen meer betekenis heeft dan je er ooit zelf in had kunnen leggen.

Reageren? Stuur een mailtje naar sanderkooistra@gmail.com

De verhalenbundel De Karavaan kost 15 euro. Wil je een exemplaar bestellen, dan kan dat via de boekhandel (steun de goeie boekhandel bij jou in de buurt!), of via de volgende link naar Boek.Net