Ga door tot de eierwekker afloopt.

Na een minuut of tien kijk ik verbaasd naar vellen volgekalkt met dronkemanshandschrift. De schrijfhand verkrampt, het hoofd voelt licht, een spiertje in de nek protesteert zwakjes. Ik heb in een soort woedeaanval zitten schrijven. Wat er staat valt moeizaam te ontcijferen. Na een bladzij of twee is het wel duidelijk: leuke woorden, halve zinnen, onzinnige sprongen, taal die alle kanten op glibbert. Verder lezen kost grote moeite. Want dit is geen tekst waarmee ik iets communiceer. Ik heb ze zelf geschreven, en toch: dit zijn mijn woorden niet.

Free Writing heet deze aanpak, die (ik citeer nu een Engelse Wikipedia) ‘is gebaseerd op de vooronderstelling dat iedereen iets te zeggen heeft, en ook in staat is om dat te formuleren, als de woordenfontein in het hoofd (vrije vertaling) niet geblokkeerd was door apathie, zelfkritiek, jalousie, vrees voor de deadline, faalangst, zelfcensuur of andere vormen van weerstand.’

In het Nederlands taalgebied heeft Free Writing nooit de bijna mystieke status gekregen die het in de VS heeft ( zie bijvoorbeeld de boeken van Natalie Goldberg, zoals ‘Schrijven vanuit je Hart’). Gelukkig maar, want het is een techniek die je nergens brengt.

Het spaart frustratie aan het begin van het proces, dat is waar. De woorden stromen zonder enige remming of obstakel. Leuk.

Daar voor in de plaats komt een driedubbele dosis frustratie aan het eind van het proces. Want de taal die je uitstort is niet leuk, niet interessant, niet communicatief. Je woorden vertellen niet wat je wilt vertellen, en al deden ze dat, niemand wil ze lezen.

Ongeremd schrijven is voor een schrijver niet interessant. Bij vol bewustzijn, met alle kritische vermogens intact, werken in de hoogste versnelling, dat is pas genieten. Schaatsers maken zoiets wel eens mee, ergens halverwege de 10 kilometer, en praten dan lyrisch over Flow. Marathonlopers lopen hun beste races in een roes. En schrijvers kunnen in een Flow belanden, op een dag in een willekeurig verhaal.

Elke klap is raak. Ieder woord klopt, en trekt vanzelf de volgende woorden omhoog, alsof ze door een hogere macht alvast aan een lijntje werden geregen. Prachtzinnen verbinden zich tot alinea’s. En het gaat maar door. De put raakt niet leeg, hoeveel emmertjes je er ook uit schept.

Tom Lanoye beschrijft hoe hij tegen het eind van een boek op sommige dagen 2 tot 3 duizend woorden schreef. ‘Het zijn vaak de beste stukken, omdat ik toen echt volledig binnen mijn eigen grammatica zat.’ Dat is Flow.

Een schrijver die in zo’ n roes raakt schrijft niet kritiekloos, niet ongeremd. Hij is zich juist perfect bewust van obstakels en gevaren, effecten die verkeerd uit kunnen pakken, zijpaden die vermeden moeten worden. Het motortje van de zelfkritiek draait op vol vermogen. Maakt allemaal niet uit, hindert het schrijfproces niet, geeft er juist extra stuwkracht aan. De woorden die je zo schrijft, dat zijn jouw woorden, in jouw eigen grammatica.

Later is het toch nog goed gekomen met deze schrijver. Want frustratie, hoe diep ook, is iets van het moment. Wacht een paar minuten, schop eens tegen de papiermand aan, ga een stomme boodschap doen in een treurige supermarkt, bel UPC om je abonnement op te zeggen en leg na vier minuten vruchteloos wachten de telefoon neer. Zet een kopje thee, ga weer aan de schrijftafel zitten. En kijk, zo groot is het probleem nou ook weer niet. Sterker nog, er is een simpele oplossing voor.

Als ik een journalistiek stuk moet schrijven kan ik razendsnel werken. Want in dat vak weet ik heel goed wat ik moet doen met weerstand. Ik heb een regel getypt, en die wringt:
De handel in tweedehands auto’s is een veel nettere markt, veel beter gereguleerd dan de kunstmarkt.
Jakkes, wat een lelijke zin, met die herhaling van veel en van markt. Wat ik wil zeggen staat er wel, maar dat kan niet in deze vorm.
De handel in tweedehands auto’s is een wonder van regulering en legitimiteit vergeleken met de kunstmarkt.
Probleem opgelost. Volgende regel.

Als journalist weet ik dat weerstand een signaal is waar ik onmiddellijk op moet reageren. Gooi die zin om, haal dat stomme woord eruit, en als het dan nog niet goed is: schrap de hele alinea.

Nou schrijf ik tegenwoordig ook literaire verhalen. Al schrijvend voel ik weerstand. Veel zwaarder dan ik ooit als journalist ben tegengekomen. Veel fundamenteler. Er zijn momenten dat ik mijn gezicht in het toetsenbord zou willen begraven, of iets roepen naar het plafond.

Luke Kennard, schrijver van de maffe dichtbundel The Solex Brothers, werd gevraagd of het schrijven makkelijker wordt naarmate je het langer doet.
“Het voelt altijd alsof ik opnieuw moet beginnen,”zegt hij, “alsof ik alles weer moet leren dat ik dacht onder de knie te hebben. Sometimes I just sit there screaming into my hands.”

Literatuur schrijven is leven met frustratie. Maak je geen illusies, je komt er niet vanaf, en wennen doet het nooit.