Wie schrijft schept een wereld, waar de lezer in kan rondlopen. Het kan een klein wereldje zijn, een cel zonder ramen. Of een paleis dat nooit meer ophoudt. In eerdere blogs heb ik beschreven hoe het voelt om een wereld te laten ontstaan. Ik vergelijk dat met het opzetten van een circustent. In het begin ligt het zeil nog plat op de grond. Je kruipt eronder (een benauwd moment voor de onervaren padvinder), en begint eens met het omhoog zetten van een stok. Lucht, ruimte! Een tweede stok erbij, en je hebt een kamertje. Zo kan je een tijdje doorbouwen, maar op een gegeven moment moet je ingrijpender maatregelen nemen. Waar komen de grote pijlers die de hele tent structuur geven?

De lezer van je verhaal krijgt een ruimte voor ogen. Maar hij kan die ruimte niet objectief beoordelen, want jij zit ertussen. Hoe de lezer de ruimte in het verhaal ervaart wordt gedicteerd door de schrijver.

In de handboeken krijgen we hier een verhandeling over ‘vertelperspectief’. Welk personage vertelt het verhaal, is dat een ik, een hij, een alwetende verteller? Een belangrijke keuze, zeggen de handboeken, want denk erom, de lezer ziet het verhaal door de ogen van dat personage. De lezer klimt in de hersenpan van de voornaamste personages, en beziet de wereld vanuit dat gezichtspunt.

Ik geloof er niks van. Ik zie het leven niet door de ogen van de hoofdpersoon, hoe goed een schrijver ook is, hoe meeslepend ook zijn verteltechniek. Ik weet altijd, al lezend, dat iemand die hoofdpersoon voor mij geschapen heeft, om mij een blik te gunnen in zijn wereld. Ik kijk door de ogen van de schrijver.

Dit is volgens mij de fundamentele kracht van de literatuur, datgene wat maakt dat ik van sommige schrijvers alles wil lezen.
Ik wilde alles lezen van Kafka. Niet omdat hij Praag zo treffend beschrijft. Niet vanwege een gepolijst taalgebruik. Niet om de plot. Niet omdat in zijn boeken de gevaren worden geschetst van een bureaucratische maatschappij die geen waarde toekent aan het individu. Maar omdat ik al na een paar regels voelde: deze man is net zo allenig als ik.
Ik wilde alles lezen van Elias Canetti, omdat elke bladzijde die hij geschreven heeft zegt: zo is het om op te groeien zonder vader.
Van zulke mensen wil ik weten hoe ze in de wereld staan. En ze hebben mij dat ook verteld, tot in de details, via een kleine omweg.

De foto boven deze blog is van een bijzondere kunstenares, geheten Chiharu Shiota. Een Japanse (1972) die al geruime tijd woont en werkt in Berlijn. De eerste keer dat ik een van haar aangrijpende werken zag was op de tentoonstelling De Waan in Venray, 2002. Zie voor een mooi overzicht van haar werk: Designboom

1. Het fundament.

Zelf schrijver worden, heet een boekje van Gerard Reve. De titel is natuurlijk ironisch bedoeld. Een typisch Reviaanse manier om te zeggen: Je kan alleen schrijver worden, wanneer je al schrijver bent. Er is een bepaalde state of mind voor nodig om schrijver te kunnen worden.

Orwell schetst zijn zelfportret in het essay Why I Write, en laat daarmee zien hoe die state of mind in elkaar steekt.
- Schrijvers voelen zich van hun jeugd af aan niet helemaal thuis in de maatschappij, staan er buiten, denken dat ze niet gezien en niet gewaardeerd worden.
- Schrijvers voelen zich eenzaam, maar ze hebben een wapen: ze kunnen erg goed met woorden overweg.
- Schrijvers ontdekken (vroeg of laat) hoe leuk het is om met woorden een eigen wereldje te scheppen.

Beschik je niet over die predispositie, des te beter, dat maakt het een stuk eenvoudiger om een gelukkig leven te leiden – maar schrijver worden is dan waarschijnlijk geen goed idee.

Schrijver worden is sowieso niet zo’n goed idee. Vergeet de verhalen over de miljarden van J.K.Rowling, hou op met dromen over de fotomodellen die als een blok voor je vallen wanneer je eenmaal als Groot Schrijver op TV bent geweest. Er zijn veel minder omslachtige manieren om rijk en/of beroemd te worden.
Literatuur schrijven is een slecht betaalde hobby. Wie er in slaagt na twee jaar schrijven een bestseller te produceren (in Nederland betekent dat: 10.000 exemplaren verkocht), is een positieve uitschieter in ons literaire wereldje. Deze witte raaf haalt met zijn schrijfarbeid net het uurloon van een 16-jarige vakkenvuller bij Albert Heijn – met dien verstande dat die vakkenvuller ook nog recht heeft op een eindejaarsuitkering.

De schrijver schrijft niet om het geld, en ook niet om een beroemde schrijver te zijn, maar omdat hij of zij niet anders kan.

2. De missie
De schrijver moet iets vertellen, en dat moet de buitenwereld in. Mensen moeten dat lezen, er door geraakt worden.
Was die drang tot communicatie er niet, dan zou de schrijver alleen voor zichzelf schrijven. Een dagboek bijhouden, die pen over het papier horen krassen, steeds dieper door dringen in je eigen gedachten en gevoelens, met van tijd tot tijd als bonus een mooie zin die nog raak is ook.
De schrijver neemt daar geen genoegen mee, hij zoekt contact met een buitenwereld (waar hij zich niet helemaal senang in voelt). Die mensen daarbuiten raken, dat lukt alleen maar via een verhaal, een roman, een gedicht.

In de volgende aflevering : omgaan met isolement.

George Orwell wist als jongetje van een jaar of zes al dat hij schrijver zou worden, vertelt hij in het essay Why I Write (1946):  ‘ I had the lonely child’s habit of making up stories and holding conversations with imaginary persons, and I think from the very start my literary ambitions were mixed up with the feeling of being isolated and undervalued. I knew that I had a facility with words and a power of facing unpleasant facts, and I felt that this created a sort of private world in which I could get my own back for my failure in everyday life.’

Drie elementen uit dit snijdende zelfportret duiken steeds weer op in de biografie van schrijvers.  Ik heb ze nu zo vaak voorbij zien komen, steeds in iets andere bewoordingen, andere gradaties, ik denk dat er een systeem in zit.

1. Orwell schetst een kind, dat zich apart voelt staan van anderen, zich ondergewaardeerd weet, iemand die zich maar moeizaam kan handhaven in het leven van alledag.
Op zijn manier vertelt Giphart hetzelfde verhaal: ‘Schrijven is een fantastisch wapen tegen de wereld. Op school hadden we een clubje van jongens. Laten we zeggen dat de meisjes niet stonden te dringen om door ons ontmaagd te worden. Door de literator uit te hangen, konden we een soort schild maken. Ieder jong dichtertje doet dat.’
Gerrit Komrij zegt het zo: ‘Ik heb me nooit op mijn gemak gevoeld in mijn eigen lichaam. Maar ik ben nuchter genoeg om te beseffen dat je er geen andere kop op kunt schroeven. Schrijven is toch ook mijn verleidingstactiek – ‘Kijk eens naar mij!’ – waar je mee uitpakt omdat het je op een andere manier niet lukt. Ik had het anders gewild.’

2. Ze zijn eenzaam, deze kinderen, niet echt op hun gemak in de wereld, maar dit gemis wordt gecompenseerd door de zekerheid dat ze een wapen hebben. A facility with words. Waar komt dat vandaan? Langdurig ziek zijn helpt, tenminste, als er boeken in de buurt zijn om de verveling te verdrijven.
De Engelse krant The Guardian heeft een langlopende serie interviews met schrijvers over hun professie, onder de voor de hand liggende titel Why I Write.  Op een enkele uitzondering na groeiden deze schrijvers op in een omgeving vol boeken, met ouders die spannende verhalen voorlazen, hun kind meesleepten naar opera en toneelstukken, of juist kasten vol met detectives hadden staan. Voor de meeste kinderen is lezen en verhalen aanhoren niet meer dan een tijdpassering. Voor sommige wordt het een eerste levensbehoefte.

3. En dan ontstaat het verlangen om met eigen woorden een eigen wereld te scheppen.
Soms uit wraak. Komrij: ‘Het is vanaf mijn vroegste jeugd toch een drijfveer geweest tegen de mensen te roepen: “Als jullie mij niet moeten, dan zal ik jullie eens wat vertellen, ik moet jullie ook helemaal niet!”— Een soort pre -emptive strike.’
Uit behoefte om een wereldje te scheppen dat je volkomen kan controleren, zoals de Engelse SF-auteur Will Self:  ‘I like the sensation of creating a tiny world that I alone control. Control freakery: it allows me to be in a place that is mediated by rituals of my own devising.’
Beryl Bainbridge schiep een literaire wereld om openlijk over zichzelf te kunnen schrijven: ‘I wanted to make sense of my childhood. I wanted to write it all down – but I couldn’t write it as it happened. I had to turn it into fiction because I didn’t want my parents to see it.’
Jonathan Coe (van The Rotters Club) kan zich helemaal niet meer voorstellen wat hem bezielde, als 8-jarig jongetje: ‘ I’m baffled even now by why I chose to sit inside doing that when I could have been outside playing football or riding my bike. It’s very odd behaviour, almost pathological.’

Zo wordt een schrijver geboren. Tenminste, wanneer die jongen of dat meisje geen andere manier vindt om de jeugdfrustraties van zich af te schudden. En blijkt te beschikken over nog een handvol andere cruciale eigenschappen, zoals zitvlees. Maar dat is een ander verhaal.

Citaten Gerrit Komrij en Giphart uit interviews gepubliceerd in het onvolprezen weekblad Vrij Nederland (respectievelijk door Mark Schaevers, 20-03-2004 en  Yoeri Albrecht, 10-2-2001).

Illustratie: een van de schitterende advertenties van de Praagse Anagram Bookshop.

Schrijver worden? Jij kan het, geloof me……..waarom kijk je me nou zo wantrouwend aan?…..okee, ik geef toe, er zijn nog een paar eenvoudige voorwaarden waar je aan moet voldoen.

Aangeboren taalgevoel, bijvoorbeeld. Ingebouwde spellingchecker. Diepgaande kennis van de belangrijke boeken en schrijvers uit de wereldliteratuur. De brandende wens om gehoord te worden door mensen die je niet kent en nooit zal tegenkomen. Het verlangen om een wereld te scheppen, in je eentje, gebogen over het papier. Het doorzettingsvermogen van een Hobbit. Dat zijn de basisvaardigheden. Als optie bieden we daarnaast aan meertaligheid, grote sociale vermogens (dit speciaal voor de toneelschrijvers), diepgang, slimme partnerkeuze en nog een handvol nuttige eigenschappen gericht op het veroorzaken van gratis publiciteit en het veroveren van markten.

Ik heb teveel schrijfboeken gelezen. Het positieve toontje begint me tegen te staan. Want het is niet zo moeilijk om een boek te schrijven. Maar het een ongelofelijke inspanning om een goed boek te produceren. Als je eenmaal gevoeld hebt wat er eigenlijk gevraagd wordt van een schrijver, kijk je wat anders aan tegen die zonnige Schrijfwijzers. Zo verrekte leuk, al die Tips en de Truuks, de ambachtelijke vaardigheden. Ze helpen je echt een eind op weg.

Ongeveer tot de plek waar je jezelf tegenkomt. Van daar af mag je het zelf uitzoeken.

Foto van de Pakistaanse fotograaf Nauman Khawaja.

Dit is mijn top-5 voor iedereen die begint met schrijven.

1. Jouw voornaamste taak als schrijver is een wereld scheppen die er nog niet was. Je bent een God, ook in minder diepgaande momenten.
Zodra je begint te schrijven vouw je een wereld open. Je bouwt aan een ruimte waarin je personages zich kunnen bewegen. Elke zin die volgt maakt die wereld groter, of voller, of meer gedetailleerd, en hopelijk onweerstaanbaar voor je lezers.
Vergeet alle theorie over structuur en stijl, concentreer je op de wereld die je wilt laten ontstaan. Gaat het over de jaren vijftig, blijf dan schrijven tot de stank van doorgekookte spruitjes van je bladzijden walmt. Wil je een wereld laten zien door de ogen van je hoofdpersoon? Kruip in zijn huid en schrijf blokken vol met zijn verknipte observaties.

2. Schrijf je eigen verhaal, in je favoriete genre, maar niet over jezelf. Vermoeiend personage, jezelf.

3. Zoek dagen en tijden dat je kunt schrijven, reserveer die, en verdedig ze met hand en tand. Ook tegen je eigen onlust.

Eindelijk tijd, maar het schrijven lukt niet best. Je wilt iets moois maken, maar de eerste probeersels liggen zwaar op je maag. Dan is het een aardig excuus dat je aanwezigheid elders dringend vereist is. Trap er niet in, houd je schrijftijd vrij. Blijf bezig met je verhaal, zoek een andere scene om aan te werken.
Je moet een begin kunnen maken met het scheppen van je wereld. Na een tijdje, als je over het point of no return heen bent, kan je misschien de teugels laten vieren. Dan heeft je boek zijn plaats veroverd.

4. Denk op de lange termijn. Er zijn full-time schrijvers die er in slagen elke dag 1 pagina goeie tekst te schrijven, 450 woorden. Dan heb je na een jaar een pakket van pak-hem-beet 300 A4tjes, 120.000 woorden. Een stevig boek.
Maar je moet ook nog geld verdienen, neem ik aan. Er zijn feestjes waar je niet mag ontbreken, en dagen dat je hondsberoerd in bed ligt.
Ben jij van plan om een complete roman te schrijven? Reken dan op minimaal twee jaar schrijfwerk. Ergens in 2011 ga je het manuscript inleveren bij een uitgever. Hou je dat vol, zo lang werken aan 1 project? Begin anders op kleinere schaal, pak een lekker vet klein themaatje en maak er een verhaal over, of een novelle. Een ervaren full-prof als Tobias Wolff schrijft een kort verhaal in zes weken. Laten we dat eens verdubbelen. Neem drie maanden de tijd om een verhaal te schrijven.

5. Behandel je eigen teksten streng, rechtvaardig, maar vooral liefdevol. Al die briljante zinnen en die hermetische paragrafen van de grote schrijvers zijn hun leven begonnen als probeersels, halve gedachten, geplaagd door verkeerde woorden en een haperend ritme.
Om uit te komen bij een briljante zin zal je toch eerst wat minder mooie zinnen moeten maken om de gedachten te ordenen. Elke zin die je schrijft, hoe fout of onaantrekkelijk ook, brengt je een stapje dichter bij de prachtzin die je voor ogen zweeft. Klopt-ie niet, herschrijf. Is-ie lelijk, probeer het eens anders. En dan nog een keer. En dan nog een keer. Kijk, nou beginnen we in de buurt te komen.

Papierman grijpt zijn kans

Ik word gestalkt door mijn hoofdpersoon. Aanvankelijk kwam ik hem alleen tegen als ik achter mijn toetsenbord zat. Toen begon hij ongevraagd te verschijnen op plaatsen waar ik hem kon missen als kiespijn: in de rij voor de kassa bij Albert Heijn, halverwege het bovenzaaltje van veilinghuis Christie’s, op het ronde terras in het Vondelpark. En nu beheerst hij zowat mijn hele leven.

Het komt door een simpel vraagje van een lezeres (ik heb de eerste versie van mijn boek rondgedeeld in een select clubje): ‘Die hoofdpersoon van jou, slaapt die goed? Of ligt hij de hele nacht wakker? Ik wil gewoon meer van hem weten.’

Toen ik begon met mijn verhaal had ik – zo dacht ik – een vrij scherp beeld van mijn voornaamste personage. Hij is immers gebaseerd op een mens van vlees en bloed, een type dat ik regelmatig tegenkom in de stad. Maar die echte mens en mijn papieren mens begonnen al snel afstand van elkaar te nemen. De hoofdpersoon kreeg steeds minder overeenkomsten met het origineel. Het is zelfs de vraag of de inspiratiebron van mijn verhaal zich nog herkent in het boek. Ik vind het ook niet meer zo leuk om hem te ontmoeten,  de echte mens voegt niets meer toe, het geschreven personage is inmiddels bloeiender, interessanter, rijker -  ik zou bijna zeggen meer levend – dan het merkwaardige type waar alles mee begon.

De hoofdpersoon kreeg zijn eigen wereld, zijn eigen ruimte om in te spelen, een eigen geschiedenis, en een kijk op de maatschappij die ik niemand toewens. Maar als je dat overtuigend wil maken, dan moet het naadloos kloppen. Zelfs de tegenstrijdigheden in het personage moeten  tot in de uiterste konsekwentie doordacht zijn.

Inderdaad, hoe slaapt hij? Na een dagje nadenken wist ik het: slapen is geen probleem voor mijn arme hoofdpersoon. Wakker worden, dat is pas erg. En zo zijn er nog een stuk of tien vraagjes die wachten op antwoord. Dat kan maar op 1 manier: door een zo compleet mogelijke biografie van je hoofdpersoon te maken. Ik begon met een halfje A4.  Na de eerste schermutselingen liep ik zo vaak vast, dat ik zuchtend en steunend een paar bladzijden toegevoegd heb. Inmiddels is het een pagina of acht, en dan stuit ik soms nog op losse eindjes die inbreuk dreigen te maken op het verhaal. Had ik die acht pagina’s meteen maar geschreven, dat had erg veel tijd bespaard.

Naschrift:

De Papieren Man heet de weblog van Dirk Leyman. Dagelijks nieuwe feiten en beschouwingen over literatuur, Nederlands, Vlaams en internationaal. Met liefde en energie gemaakt. Niet te missen. Het plaatje hiernaast is het beeldmerk van de weblog.

Ruim veertig jaar later. Ik ben nog maar net begonnen met het schrijven van mijn boek, en opeens ruik ik het canvas weer. Het is dezelfde sensatie. Je bouwt een tentje, en dan een tentje er aan vast, en nog een. Zo schrijf je de ruimte waar de personages in gaan bewegen.
Inmiddels ben ik vijftig pagina’s verder, en beheer een tentenkamp dat half Amsterdam beslaat. Het is niet Amsterdam, het lijkt er alleen maar op. Een apart wereldje, ik moet moeite doen om er binnen te komen. Kijk, daar staan mijn personages.