Een man die weet dat hij niet lang meer te leven heeft schrijft in grote haast een  verantwoording van zijn leven (a final reckoning), waarbij hij zich concentreert op een paar cruciale gebeurtenissen in het jaar 1967. Maar hij loopt vast in een deel van zijn verhaal, en vraagt een oude studievriend om raad.

Die oude makker schrijft met frisse tegenzin een antwoord.

Hij zegt (ik vertaal dit maar even uit het Engels): ‘Angst is een goede zaak (…), angst zet ons ertoe aan om risico’s te nemen en een stap verder te gaan dan we normaal zouden doen, en een schrijver die het gevoel heeft dat hij zich op veilig gebied bevindt zal waarschijnlijk niets van waarde produceren.’

Vastlopen, schrijft hij vervolgens, komt meestal voort uit een denkfout van de schrijver, die niet volledig begrijpt wat hij probeert te zeggen, of een verkeerde benadering heeft gekozen van zijn onderwerp. Hij geeft een voorbeeld, zijn eigen memoires.

‘Deel 1 was geschreven in de eerste persoon, en toen ik begon met het tweede deel (dat meer direct over mijzelf ging dan het voorgaande deel) bleef ik schrijven in de ik-vorm, raakte meer en meer ontevreden met het resultaat, en stopte er uiteindelijk mee.’

Na een paar maanden vindt hij de oplossing:

‘Ik realiseerde me dat ik de verkeerde benadering had gekozen. Door over mijzelf te schrijven in de eerste persoon, had ik mijzelf verstikt en onzichtbaar gemaakt, had ik het mezelf onmogelijk gemaakt om datgene te vinden waar ik naar op zoek was. Ik moest mijzelf losmaken van mijzelf, een stap terug doen en wat ruimte te maken tussen mijzelf en mijn onderwerp (namelijk mijzelf)…’  De oplossing: schrijf het verhaal in de derde persoon. ‘Ik werd Hij, en de afstand die deze kleine verschuiving creëerde maakte het me mogelijk om het boek te voltooien.’

Deze tip blijkt goud waard voor de schrijver die worstelt met zijn blokkade. Hij herschrijft het verhaal vanuit een ander perspectief. Dat verhaal vormt het tweede deel van Invisible. Het is geschreven vanuit een verrassend perspectief: ‘Jij en je zus zijn altijd maatjes geweest…

Let nog even op dat ene tussenzinnetje in de overgangsparagraaf die hierboven aan de orde kwam.  ‘I had smothered myself and made myself invisible…door over mijzelf te schrijven in de eerste persoon.’  Ik ben er nog over aan het nadenken, maar dit zinnetje zou wel eens de crux van het boek kunnen zijn.

Later is het toch nog goed gekomen met deze schrijver. Want frustratie, hoe diep ook, is iets van het moment. Wacht een paar minuten, schop eens tegen de papiermand aan, ga een stomme boodschap doen in een treurige supermarkt, bel UPC om je abonnement op te zeggen en leg na vier minuten vruchteloos wachten de telefoon neer. Zet een kopje thee, ga weer aan de schrijftafel zitten. En kijk, zo groot is het probleem nou ook weer niet. Sterker nog, er is een simpele oplossing voor.

Als ik een journalistiek stuk moet schrijven kan ik razendsnel werken. Want in dat vak weet ik heel goed wat ik moet doen met weerstand. Ik heb een regel getypt, en die wringt:
De handel in tweedehands auto’s is een veel nettere markt, veel beter gereguleerd dan de kunstmarkt.
Jakkes, wat een lelijke zin, met die herhaling van veel en van markt. Wat ik wil zeggen staat er wel, maar dat kan niet in deze vorm.
De handel in tweedehands auto’s is een wonder van regulering en legitimiteit vergeleken met de kunstmarkt.
Probleem opgelost. Volgende regel.

Als journalist weet ik dat weerstand een signaal is waar ik onmiddellijk op moet reageren. Gooi die zin om, haal dat stomme woord eruit, en als het dan nog niet goed is: schrap de hele alinea.

Nou schrijf ik tegenwoordig ook literaire verhalen. Al schrijvend voel ik weerstand. Veel zwaarder dan ik ooit als journalist ben tegengekomen. Veel fundamenteler. Er zijn momenten dat ik mijn gezicht in het toetsenbord zou willen begraven, of iets roepen naar het plafond.

Luke Kennard, schrijver van de maffe dichtbundel The Solex Brothers, werd gevraagd of het schrijven makkelijker wordt naarmate je het langer doet.
“Het voelt altijd alsof ik opnieuw moet beginnen,”zegt hij, “alsof ik alles weer moet leren dat ik dacht onder de knie te hebben. Sometimes I just sit there screaming into my hands.”

Literatuur schrijven is leven met frustratie. Maak je geen illusies, je komt er niet vanaf, en wennen doet het nooit.

Wat te doen als je vast zit? Regel 1: laat niemand het merken. Komt het toch uit, dan treedt regel 2 in werking: behoud onder alle omstandigheden je waardigheid.

Hoe vaak heb ik nou vastgezeten met dit boek? Echt vast, bedoel ik, niet dat er een hobbeltje overwonnen moest worden.  Al zeker 3 keer. Dat je met het klamme zweet achter het toetsenbord zit. Dat je ijsbeert doorheen het hele huis, maar geen  millimeter vordert.

Na de derde vastloper begin ik een systeem te ontdekken.  Eerst dacht ik: zie je wel, dat ligt aan mij, ik ben niet geschikt voor ondernemingen van deze omvang, laat mij nou leuk korte stukjes schrijven voor de krant. Interessante overweging, zit een kern van waarheid in. Helpen deed het niet. De schrijfimpasse was hardnekkig, maar ik was inmiddels zo gegrepen door het schrijven, dat ik weigerde op te geven. Volstrekt bij toeval raakte ik uit die beknelling los, en kon weer maanden vooruit.

De tweede en de derde keer begon ik in de gaten te krijgen wat die vastlopers veroorzaakt. Het ligt niet aan mij. Het ligt niet aan het verhaal. Het ligt aan de verhouding tussen mij en het verhaal.

Het vastlopen heeft steeds te maken met een perspectiefwissel. Excuses aan de Neerlandici en de docenten Creatief Schrijven:  ik doel hier op een grote verandering in mijn eigen perspectief op het verhaal.

Toen ik begon met dit boek,  fris van de lever, gewend aan deadlines en een overzichtelijke tijdsplanning, had ik absoluut niet in de gaten wat een reikwijdte het project zou krijgen.  De eerste vastloper kwam dan ook precies op het moment, dat er luiken begonnen open te klappen in het verhaal.  Hola, ik kan hier een heel nieuwe wending in het verhaal brengen. En nog een. En er komt gratis een belangrijk personage bij. Wat nu?

Ik moest een andere houding vinden tegenover het verhaal, besluiten dat ik het de ruimte zou geven.  Meer tijd reserveren voor het project, want het was opeens dubbel zo groot.  Andere straten moesten er bekeken worden, andere beroepen, andere plaatsen delict.Veel in café’s zitten ook (een van de zwaarste onderdelen van het schrijverschap), om mensen te bekijken die wat leuke trekjes konden leveren voor het nieuwe personage

Daarom zat ik vast: het verhaal had al lang besloten dat het wilde groeien. Maar ik was er nog niet aan toe.