Heel soms stuit je op een verhaal dat precies goed is, waar alles aan klopt, de taal, de dialogen, het ritme, de details die het verhaal in zijn spoor houden. Wie zei dat ook weer: a short story is a glimpse of reality, seen sideways? Een glimpje van het werkelijk leven, gezien in het voorbijgaan.
Dit is een juweel, van de Amerikaanse schrijver John Cheever (1912-1982). Reunion (een verhaal uit het begin van de jaren zestig) wordt voorgelezen door Richard Ford, zelf een goede verhalenschrijver. De beelden doen niet terzake. Just listen.
Een vriend vestigde mijn aandacht op een bundeltje verhalen van Ernest Hemingway, getiteld A Moveable Feast. Herinneringen aan de eerste moeizame jaren als beginnend schrijver in Parijs, toen Hemingway 25 was. In de bundel vinden we deze passage (zie onderaan deze post voor een vertaling):
“It was wonderful to walk down the long flights of stairs knowing that I’d had good luck working. I always worked until I had something done and I always stopped when I knew what was going to happen next. That way I could be sure of going on the next day. But sometimes when I was starting a new story and I could not get it going, I would sit in front of the fire and squeeze the peel of the little oranges into the edge of the flame and watch the sputter of blue that they made. I would stand and look out over the roofs of Paris and think, ‘Do not worry. You have always written before and you will write now. All you have to do is write one true sentence. Write the truest sentence that you know.’ So finally I would write one true sentence, and then go on from there. . . . If I started to write elaborately . . . I found that I could cut that scrollwork or ornament out and throw it away and start with the first true simple declarative sentence I had written. Up in that room I decided that I would write one story about each thing that I knew about. I was trying to do this all the time I was writing, and it was good and severe discipline.”
Is dat schrijfadvies, of niet?
Hemingway was een van mijn literaire helden toen ik jong was, maar de liefde is bekoeld. Ik kan zijn romans niet meer lezen (met uitzondering misschien van The Old Man and the Sea). Van de korte verhalen blijft meer over, vooral de verhalen waarin de poseur in Hemingway minder kans krijgt om zich te laten gelden.
Kurt Vonnegut (1922-2007) zal bekend blijven als schrijver van romans, en dan vooral Slaughterhouse Five (‘So it goes‘….). Hij schreef in zijn lange carrière een handvol korte verhalen, gepubliceerd in drie bundels. Ik houd niet van de science fiction-elementen waar Vonnegut zo dol op was. Maar hij wist mensen te raken. Dit is zijn advies aan iedereen die verhalen wil schrijven. Mooi kort, zoals het hoort.
Vertaling:
Laat mij je wat vertellen. Dit is hoe je een goed kort verhaal schrijft:
1. Gebruik de tijd van iemand die je niet kent zo, dat hij of zij geen moment het gevoel krijgt dat het verspilde tijd was.
2. Geef de lezer minstens 1 karakter waar hij of zij zich aan kan hechten.
3. Ieder karakter wil iets, al is het maar een glas water.
4. Iedere zin ontvouwt het karakter verder, of brengt de handeling vooruit.
5. Begin zo dicht mogelijk bij het eind van het verhaal
6. Wees een sadist. Hoe aardig en schuldeloos je voornaamste karakters ook zijn, laat hen vreselijke dingen overkomen, zodat de lezer kan zien hoe ze in elkaar zitten.
7. Schrijf met 1 lezer voor ogen. Als je een raam open zet (omdat je zo nodig de liefde moet bedrijven met de buitenwereld) loopt je verhaal een longontsteking op.
8. Geef je lezer zoveel mogelijk informatie zo snel mogelijk. Vergeet het idee van suspense. Lezers moeten zo precies begrijpen wat er aan de hand is, waar het gebeurt en waarom, dat ze, wanneer kakkerlakken de laatste pagina’s hebben weggevreten, het verhaal zelf kunnen afmaken.
Een vriend ging dood. Mijn leven kwam stil te staan.
Vanuit die stilstand heb ik ergens in de afgelopen maanden, niet eens bewust, een wissel omgezet. Ik ben anders gaan schrijven. Korter, met meer urgentie.
De novelle waar ik aan bezig was ligt half gereed op de plank, en zal daar nog een tijdje blijven liggen. Intensiteit is waar het nu om gaat. Ik kan dat wel bereiken in een kort verhaal, niet op de lange baan.
Het past ook beter bij mijn temperament. Een verhaal van 1000 woorden staat binnen een dag in de grondverf. Dan volgen nog 15 versies, het komt dicht in de buurt van gedichten schrijven, maar al snel beginnen de zinnen te gloeien, het verhaal valt in een definitieve plooi. Toewerken naar het moment dat er geen woord meer teveel staat en toch niets ontbreekt. Heerlijk gevoel.
De verhalen die mij raken doen anderen ook wat. Ik krijg opeens reacties, en het blijkt dat ik die nodig heb. Ik hield mezelf steeds voor dat ik schreef uit een diepgevoelde noodzaak, van binnenuit, dat het niet uitmaakte wat anderen er van vonden. In de trant van Elias Canetti ( ‘Ik ben mijn eigen strengste rechter’). Nou, vergeet het maar. Ik heb die reacties nodig om mezelf op gang te houden (net als Canetti zelve, zie de nieuwe biografie van Hanuscheck).
Nu denk ik na over deze blog. Misschien gaat ook hier een wissel om.
De schaduw van de wind, door Carlos Ruiz Zafón. Introductie niet nodig.Tien miljoen exemplaren verkocht, waarvan 600.000 alleen in Nederland.
Ik begin te lezen, en stuit halverwege de tweede pagina op de volgende passage:
“Als kind leerde ik in slaap te vallen terwijl ik in de duisternis van mijn slaapkamer de gebeurtenissen van de dag aan mijn moeder vertelde, mijn wederwaardigheden op school, wat ik die dag geleerd had…ik kon haar stem niet horen noch haar aanraking voelen, maar haar licht en warmte brandden in elke hoek van het huis en ik geloofde, met de onschuld van hen die hun leeftijd nog op tien vingers kunnen tellen, dat als ik mijn ogen sloot en praatte, ze mij zou kunnen horen, waar ze ook was. Soms luisterde mijn vader naar me vanuit de eetkamer en huilde stilletjes.”
Even denk ik dat ik me vergist heb. Ik lees die laatste zin nog een keer. En dan de hele alinea. Ik heb me niet vergist. Zafón verandert, in een passage die overduidelijk bedoeld is om emotie op te wekken bij de lezer, van vertelperspectief. De ik die het verhaal vertelt, zoon Daniel, wordt ingewisseld voor een alwetende verteller die boven de scène hangt, en iets waarneemt wat het jongetje niet gezien kan hebben. Meteen daarop schakelen we terug naar het oorspronkelijke perspectief: ‘ik herinner me dat ik die ochtend….’
Wie een bestseller van deze proporties schrijft heeft altijd gelijk. Maar het kost nu moeite om verder te lezen, want ik voel me op glad ijs.
Toen ik nog werkte als journalist ging ik mijn stukjes wel eens zitten schrijven in een café. Liefst een groot ruim café type American, waar veel passanten voorbij kwamen, met veel reuring. De kantine van het Stedelijk Museum met zijn internationale publiek, ook een favoriete plek. ‘Dit is het leven’, dacht ik dan, ‘ik zit er middenin’. De overvloed aan prikkels bracht me in de juiste stemming om te schrijven, een tikje opgefokt, met urgentie. En ik kon me inbeelden dat de mensen voor wie ik schreef om me heen liepen.
Stukjes schrijven voor mijn weblog doe ik nog wel eens in het café, al gaat het nu om een wat rustiger etablissement in een provinciestad. Je kan heel wat kwijt op een bierviltje van Café Meijers. Maar geen literatuur. Inspiratie opdoen in een café lukt aardig. Moet er van de haastig neergepende beelden en flarden een literaire tekst worden gemaakt, dan trek ik me terug in mijn werkkamertje.
Zonder isolement gaat het niet. Al barsten ze van het leven en vibreren ze van het straatrumoer, literaire verhalen worden geschreven in eenzaamheid. Waarom is dat toch?
Ik doe een poging om alles wat ik tot nu toe verzameld heb over de psychologie van het schrijven in kaart te brengen. De witte vlekken (dat zijn er meer dan ik had gedacht) probeer ik de komende maanden in te vullen. Het blijft mij een raadsel waarom ik zo weinig bijdragen van psychologen en andere vaklui kan vinden over de psychologie van de kunstenaar (en meer speciaal de schrijver). Heb je interessante gezichtspunten of literatuur in de aanbieding, aarzel niet om te mailen.
1. Het fundament.
Zelf schrijver worden, heet een boekje van Gerard Reve. De titel is natuurlijk ironisch bedoeld. Een typisch Reviaanse manier om te zeggen: Je kan alleen schrijver worden, wanneer je al schrijver bent. Er is een bepaalde state of mind voor nodig om schrijver te kunnen worden.
Orwell schetst zijn zelfportret in het essay Why I Write, en laat daarmee zien hoe die state of mind in elkaar steekt.
- Schrijvers voelen zich van hun jeugd af aan niet helemaal thuis in de maatschappij, staan er buiten, denken dat ze niet gezien en niet gewaardeerd worden.
- Schrijvers voelen zich eenzaam, maar ze hebben een wapen: ze kunnen erg goed met woorden overweg.
- Schrijvers ontdekken (vroeg of laat) hoe leuk het is om met woorden een eigen wereldje te scheppen.
Beschik je niet over die predispositie, des te beter, dat maakt het een stuk eenvoudiger om een gelukkig leven te leiden – maar schrijver worden is dan waarschijnlijk geen goed idee.
- Hoe lang nemen we voor Napels, vraagt Mark. Twee dagen, drie dagen?
- Ik wou dat we de tijd hadden, zegt Sofie.
- Goed. Dan doen we alleen het belangrijkste. Eén straat in Napels. Ik ga je stevig vasthouden. Zijn we met de auto?
- Natuurlijk zijn we met de auto. Volvo stationcar.
Mark tast naar de elektrische bediening van het bed, laat het hoofdeinde een paar centimeter omhoog komen, en zegt:
- Dan liever een Mercedes.
- Mmmm, vooruit, zegt Sofie, maar niet zo’n duffe kleur groen, alsjeblieft.
Mark doet zijn ogen dicht, en begint te glimlachen.
- Dat is het voordeel van de morfine, zegt hij, prachtige auto’s zie ik nu.
In een zilveren Mercedes rijden we Napels binnen. Enige auto op de hele snelweg waar geen blutsen in zitten. Rijden als gekken, de Napolitanen. Maar ik rij altijd vijf kilometer harder.
- Jij bent de grootste gek, zegt Sofie.
Ze lachen.
- We zetten hem bij het fort, zegt Mark, ik weet een plekje. En dan gaan we lopen.
- Waar moet ik op rekenen, vraagt Sofie. Warm? Tropisch?
- Dertig graden, zegt Mark. Blote benen. We lopen naar de mooiste straat van de stad. Spacca Napoli, Splijt Napels.
- Kom iets hoger liggen, zegt Sofie, je zakt weg.
De Zwitserse schrijver Charles Lewinsky (van het fenomenale boek Het lot van de familie Meijer) werd geïnterviewd door het NRC-Handelsblad. “Ik probeer altijd iets te schrijven dat ik nog nooit eerder heb geschreven,“ zegt hij, “zodat ik weer iets nieuws kan leren. Ik probeer steeds een andere stijl uit, die past bij het verhaal dat ik wil vertellen. (…) Ik kan pas beginnen met schrijven als ik de juiste stijl, de juiste toon heb gevonden.”
Hoe vindt u die?, vraagt de interviewster.
Lewinsky: „Ik weet niet waar die vandaan komen en ik wil het ook niet weten. Voor mij hoort dat bij de magie van het schrijven.”
Een verhaal van mijn hand is opgenomen in de bundel De Karavaan.
Zie mijn post